Vreemdeling thuis (6). It Heitelân

Alex Ouddiep, Vreemdeling, it Heitelan, Volkslied

Locatie Greate Pier, Kimswerd

 

Herinnering

Het dorpje Kimswerd maakt deel uit van de geschiedenis van mijn vaders familie en was om die reden waard te bezoeken – al liggen er voor mij persoonlijk maar weinig herinneringen, eigenlijk maar twee gebeurtenissen.

Op de fiets naar  Harlingen en Terschelling overnachtte ons gezin bij mijn oom en tante in Kimswerd.  Ze woonden in een klein en donker huisje aan een kanaal, het húske (toilet) werd door vier buurgezinnen gedeeld. Ik was verbaasd dat Oom Jacob zoveel ouder leek dan mijn vader, ze gingen vertrouwelijk met elkaar om. Tante Aukje sprak een ongewoon soort Fries, langzaam, zangerig en met uithalen. Mijn broertje en ik moesten haar zoenen, geen gebruik in ons gezin: Kom hjir es, ljeave, jou dyn tante in tùt.

Verder herinner ik me de begrafenis van Tante. In de auto naar Kimswerd hoorde ik van de ouderen geen enkel woord van rouw (ik had altijd begrepen dat rouw bij de dood hoorde), en Omke zei, toen ik hem condoleerde: Ja, jongen, sa giet it yn it libben, zo gaat het in het leven.

Gesschiedenis

Veel meer ben ik over Kimswerd te weten gekomen toen ik, ter voorbereiding op het schrijven van een boekje over mijn vader*, zijn broers en zusters interviewde. Ze beschreven de vijf of zes jaren in Kimswerd als een vrolijke, zo niet romantische tijd. Mijn grootvader, Pake Abel, was er rijksveldwachter, het feit dat hij eerder uit meer dan vijfhonderd gegadigden was gekozen voor een betrekking in Den Haag werd altijd met trots genoemd. Het salaris was laag, het heette: vast traktement, vaste armoede, maar dat viel wel mee.

Als nieuwkomers en door Pakes beroep had het gezin in de dorpsgemeenschap een eigen plaats, half binnen half buiten. Jacob, het oudste kind, had zich een toekomst als onderwijzer onmogelijk gemaakt door bij het toelatingsexamen te weigeren de verplichte zangproef af te leggen (de Romeinen zeiden al: Frisia non cantat, Friezen zingen niet). Hij werkte daarna als arbeider en bedrijfsleider vijftig jaar bij dezelfde Kimswerder boerenfamilie. De overige tien kinderen gingen naar mulo, hbs en ook verder. De huwelijksgift van grootmoeder Beppe Pietsje, gouden en zilveren sieraden, werd zo goed benut.

Kimswerd rond de Eerste Wereldoorlog was in de woorden van mijn wiskundige oom ‘gelijkmatig en evenredig’, maar wel wat armoedig. Boeren, kleine middenstand, arbeiders, grote gezinnen. Bijzonderheid: als eerste dorp in het land kreeg Kimswerd een eigen waterleiding. En dan de cronique scandaleuse. Er woonde een veroordeelde vadermoordenaar, geen kind durfde langs zijn huis gaan. Ook een verkrachter; vermomd als vrouw had Pake Abel hem kunnen arresteren. Met geen woord werd gerept over de legende van Greate Pier.

Foto’s uit die tijd tonen kinderen met vlechten en in matrozenpakjes, we zien tientallen ratten hangen aan een waslijn, de trambaan toont de band met de wrâld om útens, de grote wereld. Het was een verleden als Sonnevelds Tuinpad, als Douce France van Charles Trenet.

En nu?

We rijden langs de flauwe bocht in de dijk tussen Harlingen en de Afsluitdijk en dalen  af naar de kleivlakte waar Kimswerd als een eilandje ligt. Hoe toepasselijk is hier die beginregel van het niet-officiële Friese volkslied, It heitelân:

Dêr’t de dyk it lân omklammet
Lyk in memme-earm har bern
(De zeedijk omklemt er het land van mijn vader, zoals een moederarm haar kind)

In het dorp herken ik veel, niet alles. De kleine huisjes van gele steen en het gangetje waar het hùske was. De kerk met het hôu waar Tante Aukje begraven werd, de boerderij van Omke Jacob. Het kanaal blijkt Bolswarder vaart te heten; was die hoge loopbrug er vroeger ook al? Madeliefjes en hortensia’s. Een kano ligt te wachten op recreanten. Middelbare mannen en vrouwen zitten in kleine tuintjes onder de parasol en drinken bier. We worden gegroet als vroeger, maar in het Hollands. Iedereen lijkt hier op vakantie, waarom zou je naar Frankrijk trekken als het thuis zo mooi is?

We keren terug naar de kerk, bij het hek staat een hardstenen beeld van een kolossale man. Het is Greate Pier** van Kimswerd die naar de overlevering met een enkele slag van zijn nog kolossaler zwaard wel twee vijanden tegelijk het hoofd afsloeg. Een voorvader? Ik voel geen verwantschap, geen sympathie, hoogstens enig begrip voor de strijd van Friezen tegen Holland en Saksen, en dan alleen voor zover deze om vrijheid en recht ging, niet alleen om eigenbelang. Heldendom is intussen van karakter veranderd, brute kracht en macht zijn gedevalueerd. Ik kijk met verwondering naar dit recente, fraai uitgevoerde beeld dat naar het verleden verwijst en toch onhistorisch is, waar het slecht aansluit bij de geest van onze tijd.***

We gaan naar de naastgelegen herberg, eveneens Greate Pier genaamd. Een jong stel zit gezellig op het terras. Ze zijn nog niet open maar dat is geen bezwaar, we kunnen binnenkomen. Zijn ze geboren Kimswerders? Zij komt uit Leeuwarden, hij uit Utrecht, ze genieten van hun project, ze voelen zich hier ook thuis. Met hun enthousiasme en een nostalgische inrichting zonder overdrijving valt de plek zeer in onze smaak. Veel blijken ze niet over het verleden van het dorp te weten, maar des te meer over de plaats in de wrâld om útens.

Ze zien Friesland  vooral als een arme provincie, geen wonder dat de jongeren wegtrokken, je ziet dat overal in Europa. Het Friese nationalisme zit naar hun gevoel diep maar het uit zich vaak folkloristisch. Ze willen weten waar we vandaan komen. Over ons woonland noemen  ze drie zaken: de prostitutie past in de wereldmarkt van vraag en aanbod, de verering van het koningshuis is niet van deze tijd, ze kennen een Thaise die ook wat Fries spreekt. De Friese taal is trouwens aan het verdwijnen, het is niet tegen te houden. En naar de actualiteit: Leeuwarden als Europese culturele hoofdstad heeft hun sympathie maar de vormgeving kon beter.

Idealisme en realisme vallen bij hen samen, het zijn mensen naar mijn hart.

We nemen na een uurtje afscheid en wensen hun het allerbeste.

*De jeugd van Jan, 80 blz., 1991
** Oude spelling, nieuw: Grutte Pier.
*** De beeldhouwer zelf geeft een meer persoonlijk, minder politiek motief.

 

Alex Ouddiep verwisselde zijn woonplaats Chiang Mai twee maanden voor Europa: Nederland, Friesland, Portugal. Hij doet verslag van min of meer toevallige gesprekjes in de publieke ruimte. Komende woensdag aflevering 7:  Samen reizen

Foto’s

Bolswarder Vaart Kimswerd: ©Alex Ouddiep
Herberg Greate Pier: Peter’s huis

Eerdere afleveringen: Inburgering, Land van Dromen, Pizzaberber, Ses fromages. Friezen