Verkiezingen VS. Azië voor VS altijd van vitaal belang

Acht jaar geleden kondigde de toenmalige president Barack Obama de ‘draai naar Oost-Azië’ af. Dat zagen sommige strategen als een ingrijpende verschuiving in het Amerikaanse buitenlandse beleid. Vooral in Europa kon je op menig politiek voorhoofd een zorgelijke denkplooi zien. Zou Europa nu voor de VS van ondergeschikt belang worden? En moesten ze zich nu in Berlijn, Londen, Brussel, Den Haag en Parijs (in veel mindere mate) voorbereiden op een toekomst zonder de beschermende hand van Washington? En vooral, moesten ze nu eindelijk eens leren militair op eigen benen te staan?

Peter van Nuijsenburg, Verkiezingen VS, Van vitaal belang, Obama-TrumpDie reactie kun je zien als een typisch Eurocentrisch trekje. Europa was door zoveel banden met de VS verbonden, economisch, militair, cultureel, dat een scheiding ondenkbaar was. De Engelsen mogen graag zwijmelen over hun ‘special relationship’ met de grote broer in Washington, maar dat gold ook, zij het veel minder opgetuigd met sentiment, voor de rest van West-Europa (weer minus Frankrijk). Als je politiek wilde meetellen moest je een ‘Atlanticus’ zijn. Je kon het Verenigde Europa uitroepen tot een groots toekomstvisioen, maar wel in het besef dat dit alleen mogelijk was onder de hoede van de VS. De band met de Westerse supermacht bleef ondanks de onvermijdelijke ups and downs het fundament van het Europese buitenlands beleid. Met de NAVO als hoeksteen. Veilig achter het Amerikaanse atoomschild.

Als je minder door de Europese en meer door de Amerikaanse bril kijkt, zie je dat die relatie veel minder vanzelfsprekend was en is dan we bijna reflexmatig aannamen. De Amerikaanse betrokkenheid met Europa stamt uit de nasleep van de Tweede wereldoorlog en daaruit voortspruitende Koude Oorlog. Europa en de VS hadden elkaar nodig in de ideologische en geopolitieke machtsstrijd met de Sovjet Unie. Toen de Sovjet Unie van het toneel verdween, verdween ook de dwingende noodzaak van het vaak bewierookte bondgenootschap. Dat bewieroken deed vooral het Europese establishment. In Washington overheerste meestal een zakelijker blik. Zeker na de Val van de Muur en ruim voor Donald Trump de sloophamer ter hand nam.

Relatie met Azië ook historisch van vitaal belang

De relatie met Azië was en is voor de Amerikanen minstens zo belangrijk. Dat willen we in Den Haag, Berlijn en die andere hoofdsteden nog wel eens vergeten.  Zonder de Japanse aanval op Pearl Harbour in december 1941 waren de VS mogelijk buiten de Tweede Wereldoorlog gebleven. Van het redden van het ‘moedercontinent’ uit de klauwen van het nationaalsocialisme, was dan geen sprake geweest. Pas toen nazi-Berlijn Washington de oorlog verklaarde, kon men aan dat project beginnen. Maar het stond aanvankelijk niet bovenaan de agenda. Als Hitler niet besloten had zijn eigen graf te graven, hadden we nu waarschijnlijk met zijn allen Duits gesproken.

Maar al lang voor de Tweede Wereldoorlog waren de Amerikanen bezig hun vlag te planten in Azië. Ze zagen daar net als de Europese concurrentie eeuwen eerder grote kansen voor de handel. Dat ze ook een koloniale oorlog met Spanje voerden over de Filipijnen was een imperialistische stuiptrekking waar wel meer landen in die tijd, eind 19de eeuw, last van hadden. Zoals de oorlogen die ze in Korea en Vietnam in de jaren 50, 60 en 70 van de vorige eeuw voerden terug te voeren zijn op de Koude Oorlog.

‘Zwarte schepen’ in de baai van Tokio

Peter van Nuijsenburg, Verkiezingen VS, Van vitaal belang, Blackships Perry,
De zwarte schepen van Perry
Afb o.m. gezien op The Asia Pacific Journal

In breder perspectief was wat 100 jaar eerder met Japan gebeurde veel belangrijker. In 1854 verscheen tot paniek van de heersende kliek rond de shogun een Amerikaanse vloot in de baai van Tokio. De ‘zwarte schepen’ van admiraal Perry maakten niet alleen een einde aan het al eeuwen durende zelfgekozen Japanse isolement van de rest  van de wereld. Het luidde het begin in van een revolutie die van Japan een regionale supermacht zou maken. De Amerikanen konden toen nog niet bevroeden wat ze met hun ‘open deur politiek’ op de Aziatische wereld zouden loslaten. Binnen een paar generaties slaagden de Japanners erin een in veel opzichten achterlijke feodale staat te hervormen en moderniseren tot een industriële mogendheid van de eerste orde.

Dat was destijds een voor een ‘inferieur, niet blank ras’ onmogelijk geachte prestatie. Japan werd het voorbeeld voor andere door koloniale machten onderworpen volkeren. In Indonesië bijvoorbeeld werd Japan de inspiratiebron van de nationalisten rond de eerste president Soekarno. Ze volgden in het spoor van Chinese nationalisten en andere intellectuelen die als eersten in Tokio hun licht gingen opsteken. Japans prestige steeg naar ongeëvenaarde hoogte toen het de ‘superieure’ Russen versloeg in de Russisch-Japanse oorlog van 1904 – ’05 en de Russische vloot vernietigde. Zoals het later met gepaste theatraliteit werd genoemd, na de zeeslag bij Tsushima was het ‘uur van Azië’s ontwaken’ aangebroken.

Japans militaire suprematie was vooral te danken aan zijn economische macht. Het economische model, een vorm van staatskapitalisme waarbij technocraten het ontwikkelingspad van vitale sectoren, staal, scheepsbouw, chemie uitstippelden, werd Japans meest gekopieerde exportproduct in Azië. Het overleefde de gruwelen van de Japanse overheersing in de Tweede Wereldoorlog in Zuid-Korea, Taiwan en Singapore, de latere ‘Aziatische tijgers’.  En vooral niet vergeten vet te onderstrepen, in China. In Beijing zitten de beste leerlingen van de gehate leermeester in Tokio die het model waar nodig hebben aangepast en geperfectioneerd.

De paniekvogels in de VS konden opgelucht adem halen

Later kregen de Amerikanen zelf ook nog veel te stellen met het na-oorlogse succes van de Japanners. Ze waren weliswaar in de oorlog verslagen en daarna de belangrijkste Aziatische bondgenoot geworden maar ontpopten zich als machtige economische rivalen. Er verschenen opgewonden boeken over Japan als economische supermacht die de VS van hun troon zou stoten. Dat viel uiteindelijk mee. Japan greep te hoog, viel diep en zit sinds het eind van de jaren 80 in een dip waar het maar niet uitkomt. De paniekvogels in de VS konden opgelucht adem halen. Niet voor lang, zoals al snel duidelijk zou worden. China begon op de deur te beuken.

Je kan zeggen dat China de rol van Japan als uitdager van de Amerikaanse hegemonie in Azië heeft overgenomen. Met dien verstande dat China tien keer zo groot is als Japan, geen bondgenoot is en militair oneindig veel machtiger. Wat Japan nooit lukte en waar het bezien met de makkelijke wijsheid achteraf nooit in kon slagen, zal China waarschijnlijk wel lukken. China is hard op weg de nieuwe supermacht te worden. De Amerikaanse troon wankelt weer, en nu niet in door Japan veroorzaakte nachtmerries, maar dit keer echt.

Peter van Nuijsenburg, Verkiezingen VS, Van vitaal belang, Cartoon Trump Xi,
Cartoon op GIS Reports online

De onstuitbare opkomst van Beijing beheerst al jaren de Amerikaanse buitenlandse politiek. Illusies dat China dankzij de verbijsterende economische groeispurt op den duur zou veranderen in een oppassende democratie zonder grote geopolitieke aspiraties zijn allang opgegeven. De VS begon zich onder Obama al voor te bereiden op de machtsstrijd met China. Donald Trump heeft de confrontatie met zijn handelsoorlog en roekeloze getwitter in een hogere versnelling gezet, maar in principe zitten de Democraten van presidentskandidaat Joe Biden op dezelfde lijn.

Het is meestal wat beschaafder van toon, maar de boodschap is dezelfde. China is een rivaal die op allerlei terreinen, economisch, technologisch, militair, de Amerikaanse hegemonie bedreigt. Met zo’n tegenstander is zoals dat heette tijdens de Koude Oorlog met de Sovjet Unie, hooguit een ‘vreedzame coëxistentie’  mogelijk. Meer zit er met deze Chinese leiding niet in.

Ook onder Biden zal de buitenlandse politiek niet veranderen

Mocht Biden volgende maand de verkiezingen winnen, dan zal dat de essentie van de Amerikaanse buitenlandse politiek naar alle waarschijnlijkheid niet veranderen. Hij zal de relaties met de door Trump geschoffeerde bondgenoten in Azië en Europa oplappen, de vriendschap met een potentaat als Vladimir Poetin opzeggen en geen liefdesverklaringen naar Kim Jong-un sturen.

Niettemin, de nieuwe Koude Oorlog met China blijft ook zonder Trump het hoofdthema. De economische en technologische ‘ontkoppeling’, waarbij China en de VS hun eigen weg gaan en in digitale kwesties, kunstmatige intelligentie en robotisering etc, hun eigen standaard invoeren, gaat ook Biden vermoedelijk niet terugdraaien. De wereld zal net als in de eerste Koude Oorlog weer beheerst worden door twee machtsblokken.

Voor Europa is daarin niet meer weggelegd dan een figurantenrol. Brussel heeft de mond vol van een eigen China-beleid, maar verder dan wat gesputter en vrijblijvende beleidsnotities komt het niet. De keuze is uiteindelijk tussen een bijrol onder Amerikaanse of Chinese regie. Dat zou op zich niet moeilijk moeten zijn, gezien het aan de lopende band schenden van mensenrechten, de terreur in Hongkong en Tibet en de permanente intimidatie van Taiwan. Het is aan de Amerikanen om die keuze niet te moeilijk te maken.

Cartoon homepage: gezien op  Global Trade Review

 

Eerder op Trefpunt: Koude oorlog zonder machtsevenwicht
Peter van Nuijsenburg
Over Peter van Nuijsenburg 224 Artikelen
Journalist en publicist Peter van Nuijsenburg (1951) werkte in het verleden bij De Telegraaf, Elsevier en persbureau GPD, het Financieele Dagblad en diverse omroepen. Hij was correspondent in Johannesburg, Berlijn, Tokio en Rome. Peter was voorheen ook parlementair en economisch redacteur. Hij is liefhebber en kenner van kunst en cultuur. Bij dagblad Trouw publiceerde hij boekbesprekingen. Beroepsmatig en (meer recentelijk) als toerist was hij in Thailand en andere Asean–landen.

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*