Vanuit de coulissen. Opmerkingen bij een Shan-ritueel

 

 

De Shan of Thai Yai

Door Alex Ouddiep

 

Poi Sang Long heten de religieuze feesten die de Shan, ook wel Thai Yai genoemd, jaarlijks in maart of april vieren.
Het Shan-volk woont sinds eeuwen in het noordoosten van Myanmar en in de Thaise grensprovincies Chiangrai, Chiangmai en Maehongson. De laatste decennia zijn verder duizenden Shan uit Myanmar naar Thailand gevlucht.
Ik woon zelf al jaren in een Shan-dorp. Ik heb daardoor de gelegenheid gehad het Poi Sang Long ritueel ‘vanuit de coulissen’ mee te maken.

De traditie van Poi Sang Long

De Shan zijn Theravada-boeddhisten met levende religieuze tradities. De tempel (wat) is nog steeds het middelpunt van het dorpsgebeuren, de maankalender geeft het ritme aan van de rituelen. In mijn streek wordt deze traditie voornamelijk gedragen door vrouwen en ouderen; mannen en jongeren schikken zich daar in. Dit alles onder leiding van monniken.

Alex Ouddiep, Shan-ritueel, Noviet. Boeddhisme
Noviet wordt kaalgeschoren voor het ritueel

Bij het Poi Sang Long ritueel bereiden enkele tientallen jongeren zich samen een kleine week voor op het novitiaat. Ze zijn dan in beperkte zin aspirant-monnik. Ze maken kennis met gebruiken in het boeddhisme, ze nemen alvast enkele rituele voorschriften voor monniken in acht en leren gebeden op te zeggen in het Pali – het Latijn van het boeddhisme.

De vormgeving van de Poi Sang Long viering steunt op het contrast tussen de schittering van het seculiere leven en de verheven tucht van de monnikenwereld. Deze tegenstelling grijpt terug op het leven van Boeddha, die geboren werd als prins, die het wereldse leven en daarmee het lijden leerde kennen – en die zo tot inkeer kwam.

Luisterrijk

In het gebeuren van Poi Sang Long wordt de nadruk naar buiten toe sterk gelegd op de uitbeelding van het wereldse leven en minder op de daaraanvolgende inkeer. Die uitbeelding is luisterrijk, zie foto’s.

Alex Ouddiep, Shan-ritueel, Noviet, Boeddhisme
Prinsjesparade

De novieten zijn jongens tussen zes en twaalf jaar. Ze worden uitgedost als sprookjesprins. Hun gezichten worden opgemaakt met poeder, lippenstift en glitter. Zo mogelijk dragen ze elke dag een nieuw gewaad van zijde of een andere kostbare stof en een passende hoofdtooi.

Ze moeten verschoond blijven van contact met de vuile en verdorven aarde. Ze dragen geen schoenen maar sokjes, en ze worden steeds gedragen op de schouder van vader, oom of oudere vriend. Hun gezicht wordt tegen de felle zon beschermd door vergulde parasols die hun prinselijke waardigheid aangeven.

De jongen als prins op de schouder van de man is embleem van het ritueel geworden, de toeristenindustrie gebruikt het met graagte. (1)

De novieten volgen lessen in de tempel, gaan op bezoek bij familieleden, bewijzen eerbied aan hogere monniken in de buurt en verrichten er donaties – een onomstreden methode om eigen zieleheil veilig te stellen, naar men zegt ook dat van ouders en sponsors.
Thuisbasis van elke noviet is een lichte bamboe hut op het tempelcomplex; in de verbeelding is dit het tijdelijke paleisje waar hij als een vorst kan ontvangen.

Vrienden en familie komen langs voor fotosessies, ze deponeren een enveloppe met inhoud en nuttigen frisdrank in de bamboe voorhof. In de dienstruimte en buiten het zicht wordt dit wel aangevuld met iets sterkers.

Op de laatste publieke dag leggen de prinsjes hun sierkledij af, hun hoofdhaar wordt afgeschoren en ze hullen zich in een eenvoudig oranje togaatje. De gezichten staan ernstig als ze voor het eerst met de bedelkom rondgaan. Daarna volgen nog enkele besloten scholingsdagen.

Ter voorkoming van misverstanden: deze inwijding kent geen besnijdenis of andere gruwelijkheden.

Niet voor elk kind

Alex Ouddiep, Shan-ritueel, Noviet, Boeddhisme
Noviet met ouders

Niet elk Shan-kind in de juiste leeftijd kan noviet worden.
In de eerste plaats moet je jongen zijn, voor meisjes is er geen vergelijkbaar ritueel. Als ik deze ongelijkheid ter sprake breng, graven de buren niet diep. Man en vrouw roepen om het hardst dat zoiets ondenkbaar is, en ik word in feite uitgelachen om mijn domme vraag.
En waarom deze leeftijdsgrenzen? Ook dit wordt grappig opgevat: oudere jongens zijn te zwaar om op de schouders te nemen.
Verder moet je de kosten kunnen dragen. Wie ook geen sponsor vindt heeft pech gehad, en er zijn stille toespelingen op een vorig leven.

Mijn vriend was uit Myanmar gevlucht na de politiek gemotiveerde moord op zijn vader, en de inwijding van Poi Sang Long was voor hem niet mogelijk. Hij heeft zich daardoor altijd achtergesteld gevoeld. Voor mij was dat reden om gelijk bij de geboorte van zijn zoontje het sponsorschap voor het novitiaat toe te zeggen. De kosten beliepen een honderdduizend baht, een lokaal jaarloon.
Bij mijn weten bestaat er geen omslagstelsel waardoor dit ritueel voor ieder kind toegankelijk zou kunnen worden.

Vrouwen in een mannenritueel?

Waarom, vroeg ik me af, zijn vrouwen zo betrokken bij dit ritueel dat juist op de man is gericht?
Zeker speelt het moederlijke element mee: ik gun ’t mijn kind. Maar even belangrijk is dat vrouwen in hun zorg voor haar prinsje kunnen tonen dat ze de moederrol goed beheersen.
Verder weegt in de Shan-wereld zwaar dat kinderen een morele verplichting of schuld hebben ten opzichte van hun moeder: je moet de moedermelk vergoeden, heet het.

Alex Ouddiep, Shan-ritueel, Noviet. Boeddhisme
Noviet wordt door moeder opgevangen na zijn weigering het ritueel af te maken

De publieke erkenning van het goede moederschap verhoogt enerzijds de status van de moeder, anderzijds wordt de verplichting van de zoon jegens de moeder bevestigd (2).

Houdingen van novieten

De jongens lieten zich nauwelijks uit over de betekenis van het ritueel voor henzelf, iets wat gezien hun leeftijd niet hoeft te verwonderen. Alles heette mooi en prachtig, maar het woord leuk! hoorde je niet. De Pali frasen werden niet begrepen maar dat was geen bezwaar. Vooral spraken ze over vermoeidheid.

Mijn buurjongen en nu student aan een lerarenopleiding haalde zijn wrevel van jaren her op: een week lang moest je alleen maar doen wat anderen van je verwachtten.

En mijn gesponsorde noviet? Die toonde een sterke eigenzinnigheid door onmiddellijk na de aalmoezenronde huilend te weigeren het ritueel verder mee te spelen – een unicum dat gelukkig kon rekenen op begrip van vader en sponsor.

Een initiatieritueel?

Wie over Poi Sang Long leest, vindt dit wel gekenschetst als initiatieritueel, d w z een ritueel dat de overgang markeert tussen twee leef- of leeftijdsperioden. De antropologie gebruikt hiervoor de term ‘rite de passage’.

Alex Ouddiep, Shan-ritueel, Noviet. Boeddhisme
Prinsje met verwanten; typische Shankleuren

Dat is hier alleen in beperkte zin het geval. Het ritueel betreft weliswaar de overgang van kind naar noviet-monnik – maar daarna gaat de jongen gewoon weer terug naar het scholierenleven.

Vroeger was het anders, toen sloot het ritueel de kindertijd af en opende de weg naar het monnikendom – dit vòòr de komst van het seculiere onderwijs.

Nancy Eberhardt (2) heeft het over een rite de passage voor vrouwen – namelijk in hun overgang naar de erkende status van goede moeder.

 

Noten

(1) Over de zgn. phorie (naar Grieks phorein, dragen), het dragen van een kind, nog het volgende.

De Franse schrijver Michel Tournier heeft vanuit de Christofoorlegende de mythologie van de phorie ontwikkeld, ‘ce petit mariage entre un enfant et un adulte’, en deze uitgewerkt in zijn roman Le roi des aulnes (1970). Deze is geanalyseerd door Philippe de Monès in een essay dat aan de roman is toegevoegd: Abel Tiffauges et la vocation maternelle de l’homme.
Het boek is als De elzenkoning in het Nederlands verschenen en als Der Unhold door Volker Schlöndorff verfilmd.

(2) Zie Nancy Eberhardt: Imagining the course of life – self-transformation in a Shan Buddhist CommunityFoto’s ©Alex Ouddiep 2017

 

1 Comment

  1. Een mooi verhaal, goed en volledig omschreven, bedankt. In het Thais heet het Poi Sang Long feest ‘bòeat lôe:k kâew’ ofwel ‘inwijding van de geliefde kinderen’.

Reacties zijn gesloten bij dit onderwerp.