Roofkunst teruggeven is niet eenvoudig


In oktober vorig jaar werd in opdracht van de Nederlandse Raad voor Cultuur een advies uitgebracht over wat te doen met ze zogenaamde roofkunst. Roofkunst staat voor de in Nederland aanwezige kunst- en cultuurvoorwerpen uit voormalige koloniën. Deze onrechtmatig verkregen roofkunst moet onvoorwaardelijk terug, stelde dit rapport van de Adviescommissie Nationaal Beleidskader Koloniale Collectie.

Volgens velen een goed advies. De zwarte mannen en vrouwen die enige tijd geleden in het Afrika Museum in Berg en Dal een Ntadi grafbeeld van zijn sokkel lichtten en meenamen, zijn het hier zeker mee eens. Deze Franstalige Congolezen deden de poging tot diefstal als een vorm van terugvordering van cultureel erfgoed dat in hun ogen niet thuishoort in een Europees museum. Maar niet iedereen in kunst- en cultuurland ziet deze werkwijze als de beste oplossing.

Beleid

Navraag in Suriname en Indonesië, landen waarvan in de Nederlandse musea veel stukken terug te vinden zijn, leert dat betrokkenen het van groot belang vinden dat stukken terugkomen, en men hoopt dat de minister van OCW het advies zal opvolgen en een bijbehorend beleid ontwikkeld. Hoe vervolgens de teruggave dan uit te voeren is een volgende stap.

Als men gaat nadenken over teruggave rijzen er een aantal vragen. Eerste vraag: Wat wordt er teruggegeven? Alle geroofde stukken kan een antwoord zijn, maar van niet alle kunstvoorwerpen is duidelijk of ze geroofd zijn. Zijn er documenten? Waar zijn deze documenten? In het land van herkomst of in Nederland? En als er geen documenten zijn, is er dan automatisch sprake van roof of was het misschien een schenking? Of toch onrechtmatig verkregen? Wat te doen als er onduidelijke of geen informatie is over de herkomst van museumstukken, maar de voormalige koloniën vinden dat ze van grote (culturele) waarde voor het land zijn?

roofkunst

Hindoegod Ganesha

In de collectie van het Museum Volkenkunde in Leiden bevindt zich een beeld van de hindoegod Ganesha, in 1803 door de toenmalige gouverneur van Java aangetroffen in een ‘verlaten’ tempel. Na een verblijf in de gouverneurstuin is het verscheept naar Nederland. Dit is onrechtmatig verkregen cultuurbezit. En dat label kunnen we geven omdat we documentatie hebben. Van veel stukken is de geschiedenis niet of amper bekend.

Dan komt natuurlijk de volgende stap: Teruggave aan wie? Aan de huidige regering van het betreffende land? Aan een museum in het betreffende land? Of aan nazaten van de oorspronkelijke eigenaar? Ook hier weer de nodige haken en ogen. Indonesië bestond in de koloniale tijd uit verschillende sultanaten en koninkrijken. Stukken uit Celebes (nu Sulawesi) in een museum in Jakarta? Of bij een nazaat die nu in Sumatra woont?

roofkunst

Dat is er meteen de volgende vraag: waar gaan de stukken naar toe? Naar musea, regeringsgebouwen, privéhuizen? Elke locatie heeft voor- en nadelen. Een museum maakt de teruggegeven stukken toegankelijk voor een groot publiek. Maar zowel Suriname als Indonesië hebben weinig locaties die het niveau van Europese museums hebben. Het conserveren van de stukken zal een probleem worden (temperatuur, vochtigheid, belichting, beveiliging). Als er teruggaaf plaatsvindt aan een nazaat dan is de kans op publiekelijk vertoon klein. Privéhuizen zijn meestal niet publiek toegankelijk. Daarnaast kan natuurlijk de culturele waarde van een voorwerp het onderspit delven tegen de financiële waarde die het stuk voor de nieuwe eigenaar heeft.

Voorbeeld van roofkunst

Het bekendste voorbeeld van roofkunst op dit moment is de Diamant van Banjarmasin. Banjarmasin was een sultanaat in Zuid Kalimantan (Borneo), het werd 160 jaar geleden opgeheven door de Nederlandse regenten en de diamant werd naar Nederland verscheept. In 2010 heeft de huidige ‘sultan,  een vermeende nazaat van de laatste sultan, zichzelf als zodanig benoemd en meteen een claim voor de diamant neergelegd.

roofkunst

Dat de diamant onrechtmatig in Nederland is terecht gekomen staat vrijwel buiten kijf. De vraag is echter of de sultan de nieuwe eigenaar moet worden. Hij woont niet in West Kalimantan maar in Jakarta. Het bestuur van West Kalimantan kan ook een claim neerleggen als cultureel erfgoed. De huidige sultan heeft geen paleis of andere publieke locatie. Hoe zou de diamant tentoongesteld kunnen worden? Of verdwijnt de diamant in een privéhuis en kan hij zelfs verkocht worden als de sultan dat wil? Het Museum Nasional in Jakarta is waarschijnlijk een van de weinige plekken waar de diamant voor iedereen toegankelijk zou zijn. Elk stuk heeft dus veel vragen die beantwoord moeten worden en niet alleen door Nederland, maar ook door het ontvangende land.

Hoe nu verder? Er zal door het ministerie van OCW een beleidslijn moeten worden bepaald. Verwachting is dat OCW het advies van de Commissie zal volgen; teruggave van alle roofkunst. En dan zal er per terug te geven stuk onderzoek nodig zijn naar de achtergronden. Hoe is het stuk in handen van Nederland gekomen en wie was de oorspronkelijke eigenaar? In overleg met het land van herkomst zal dan moeten worden bepaald wie de nieuwe eigenaar wordt. Dit alles ook met inachtneming van wensen voor de mogelijke locatie voor plaatsing.

Gedetailleerd onderzoek

Zowel Indonesië als Suriname hebben aangegeven dat ze ook denken hulp nodig te hebben bij het onderzoek en het conserveren van de stukken. Musea zoals in Europa met constante temperatuur, vochtigheid en belichting zijn in beide landen amper aanwezig. En in Indonesië en Suriname zullen mensen opgeleid moeten zijn of worden die bij dit onderzoek kunnen helpen. Op dit moment wordt door beide landen aangegeven dat de benodigde kennis en financiën voor gedetailleerd onderzoek en conservering maar mondjesmaat aanwezig zijn. Ook daarbij zal hulp geboden moet worden door Nederland. Helaas zijn de budgetten voor dit soort onderzoek en opleiding bij Nederlandse instituten wegbezuinigd tijdens een bezuinigingsronde in 2011.

roofkunst

Sommigen betrokkenen  vinden het vreemd dat er nog geen eenduidig beleid is opgesteld over teruggave van roofkunst in het algemeen. Maar zelfs als dit er al wel was, dan zal het nog jaren duren voor alles daadwerkelijk ‘goed’ is uitgevoerd. Niet zo vreemd als men bedenkt dat de teruggave van de in de 2e wereldoorlog door de Nazi’s geroofde kunst nog steeds niet allemaal is afgerond, terwijl de documentatie daaromtrent veel recenter (en hopelijk) accurater is.

Ook op Trefpunt Azië: Visual Arts in Bali: standaardwerk over Balinese kunst in vorige eeuw


Beste lezer

Trefpunt Azië is een reclamevrije site geheel gemaakt door vrijwilligers. Al onze berichten zijn voor iedereen te lezen. Maar het in stand houden van een website als Trefpunt Azië kost geld; er zijn kosten voor software om de site te maken en de huur van serverruimte zodat hij te zien is. Die kosten worden gedragen door leden van de redactie en die kunnen daarbij wel wat hulp gebruiken. Als u wilt helpen met een (kleine) bijdrage klik dan op de rode knop rechtsonderdaan op de pagina en doneer, dat kan al vanaf 3 euro. Wilt u op een andere manier helpen? Mail dan even met de redactie: post@trefpuntazie.com

Dankzij uw bijdrage kan Trefpunt Azië elke dag nieuws en achtergronden uit uw favoriete werelddeel blijven brengen.

 

Redactie
Over Redactie 722 Artikelen
De auteursnaam van de redactie van Trefpunt Azië. Wij publiceren onder deze naam berichten van de redactie en bijdragen die niet onder naam van de bron kunnen worden geplaatst.

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*