‘Rode Khmer kopstuk lacht in zijn vuistje’

Gesprek met Nicholas Koumjian. aanklager bij het ‘Pol Pot-tribunaal’

 

Michiel Kroesbergen, Koumjian, Tribunaal, Pol Pot
Nicholas Koumjian
Door Michiel Kroesbergen

“Rode Khmer kopstuk Nuon Chea lacht in zijn vuistje in zijn cel. Het heeft zoveel tijd en geld gekost om deze rechtbank op te zetten. Hij werd pas gearresteerd toen hij al bijna 80 was. Hij heeft zoveel slachtoffers overleefd en hij zit relatief comfortabel in een speciale internationale gevangenis. Niet als straf, maar simpelweg om hem beschikbaar te houden tijdens de processen”, vertelt Nicholas Koumjian, International Prosecutor bij het Rode Khmer proces.

Na de processen zal Chea naar een reguliere gevangenis gaan, zegt de advocaat. “Maar ook daar zal hij het nog altijd beter hebben dan bijvoorbeeld een buitenlandse drugstoerist die in een Cambodjaanse gevangenis terechtkomt. Voor hem zal er altijd zorg gedragen worden dat zijn gevangenis voldoet aan de internationale normen. Ook zal er bescherming zijn, net zoals Duch, de grote baas van S-21, oftewel Tuol Sleng, die krijgt. Hij zou niet het eerste slachtoffer van een wraakmoord zijn.”

Nicholas Koumjian moet ervoor zorgen dat twee van de belangrijkste leiders van de Rode Khmer, Nuon Chea en Khieu Samphan, hun verdiende straf krijgen. De rechtszaak, Case 002, heeft zich vele jaren voortgesleept. Afgelopen juni waren de Closing Statements en nu is het wachten op het oordeel van de nationale en internationale rechters. Verwachting is dat dit half 2018 zal komen.

“En dan zal er ongetwijfeld nog een beroep volgen. Ik verwacht niet dat we vóór 2020 een uitspraak op het beroep zullen hebben”, aldus Koumjian. Ik spreek hem in het Diplomate Café in het centrum van Phnom Penh. Iets buiten deze stad, op een kilometer of 16 van dit café, vindt het hele proces plaats. Er staat officieel ook nog een Case 003 en een Case 004 op de rol. Zaken tegen iets minder grote vissen. De geruchten gaan dat deze vanwege gebrek aan belangstelling, lees: geld, niet eens meer zullen plaatsvinden. Koumjian mag er niets over zeggen: “no comment.”

Het leven gaat door alsof niets is gebeurd

De aanklager is teleurgesteld dat het proces tegen de nog levende Rode Khmer leiders nauwelijks aandacht krijgt. Er zijn verschillende oorzaken volgens hem. Het is te lang geleden dat het allemaal plaatsvond, 1975-1979. En het duurt te lang. Ook in thuisland de VS wordt er nauwelijks over bericht. Zo nu en dan stuurt de New York Times haar reporter Seth Mydans naar Phnom Penh. Om dan te berichten dat het proces ongemerkt aan de wereld voorbij gaat en daarna het leven gewoon weer verder zal gaan alsof er niets gebeurd is.

Michiel Kroesbergen, Koumjian, Tribunaal, Pol Pot
Geen aandacht meer voor de gruweldaden

Teleurstellend, maar Koumjian is er bang voor dat Mydans wel gelijk gaat krijgen. “Onbegrijpelijk eigenlijk. Dit is het grootste proces sinds Nurenberg! Ik heb zelf meegedaan in de zaak tegen Charles Taylor van Liberia. Ik heb een rol gehad in de internationale zaken in Bosnië, in Darfur, in Ivoorkust. Maar als je kijkt naar het aantal slachtoffers zijn dat toch allemaal een stuk minder grote zaken. Hier in Cambodja zijn meer dan een miljoen mensen omgekomen!”

Ze dineerden altijd met zo’n drietjes

Een van de kenmerken van de Rode Khmer was de geheimzinnigheid er omheen. Ze waren al een paar jaar aan de macht voor het volk zelfs maar wist wie hun leiders waren. Ook nu is er over de belangrijkste mensen binnen de Partij nog weinig bekend. “Maar voor mij is er geen twijfel dat Nuon Chea de nummer twee was,” zegt Koumjian, “Iedereen moest verantwoording afleggen aan hem. Het zegt ook veel dat Nuon Chea, Pol Pot en ook de andere gedaagde in Case 002 Khieu Samphan altijd met hun drietjes dineerden. Je gaat niet dagelijks eten met iemand die je niet mag, die je niet vertrouwt. Je wilt niet zelfs tijdens de maaltijd voortdurend op je hoede moeten zijn.”

Michiel Kroesbergen, Koumjian, Tribunaal, Pol Pot
Pol Pot, intiem dineren met z’n maatjes

“Zoals Nuon Chea ook zelf vertelt in zijn beroemde interview met Thet Sambath hebben ze gezamenlijk besloten om Pol Pot als leider aan te wijzen. Tou Samouth, de eerste leider, verdween van het toneel. Niemand weet hoe, het zou zomaar kunnen dat Pol Pot hierachter zat. Vervolgens werd Pol Pot door Nuon Chea naar voren geschoven. Om verschillende redenen, denk ik. Het was natuurlijk veiliger voor Nuon Chea zelf om niet helemaal vooraan te staan. En hij had een probleem binnen zijn eigen familie, zijn oom Sieu Heng werd door de Partij als verrader gezien.

Maar de belangrijkste reden was dat hij ook wel begreep dat Pol Pot een veel vriendelijker uitstraling had en daardoor meer geschikt was als gezicht van de Partij. Nuon Chea was meer de ‘heavy guy’. Hij was stricter, strenger in de leer, rechtlijniger. Uiteindelijk werkten ze wel altijd als team samen.”

In het eerste deel van de rechtszaak lijkt de verdediging van Nuon Chea er een punt van te maken dat hij eigenlijk zo’n vriendelijke man is. Onmogelijk dat zo iemand dergelijk gruwelijke daden kan plegen. “Ja, ik las ook ergens in de krant dat de stagiaires van zijn team hem toch zo vriendelijk vonden. Maar wat hadden ze dan verwacht?! Natuurlijk hielp hij ze. Maar wanneer ze hem in 1977 waren tegengekomen was de kans groot geweest dat hij iets minder vriendelijk voor ze was geweest.

Een tijd geleden ontmoette ik tijdens een etentje een vrouw die vertelde over haar tijd in Brazilië. Haar broer had z’n been gebroken. Ze brachten hem naar het ziekenhuis en daar werd hij zo goed behandeld door de dokter. Dat was zo’n vriendelijke man. Later bleek dat deze vriendelijke dokter Josef Mengele was! Het zegt allemaal niets. Charles Taylor was ook een charmante man. Maar dat betekent niet zoveel voor de slachtoffers van wie de handen afgehakt werden, de huizen in de fik werden gestoken.”

Michiel Kroesbergen, Koumjian, Tribunaal, Pol Pot
Zitting tribunaal

De verdediging van Nuon Chea gaat niet alleen over zijn karakter. Het gaat, voornamelijk, over de dreiging die Cambodja op dat moment ondervond van verschillende buitenlanden en dan met name Vietnam. Dat wilde graag een groot Indochina creëren en daarbij Cambodja inlijven als een soort slavenstaat. Althans, dat was de angst die heerste. “En dat was ongetwijfeld in ieder geval deels waar.

Het klopt ook dat de Amerikanen al de nodige bommen op Cambodja hadden laten vallen. Maar dat hun beleid er enkel op gericht was het Cambodjaanse volk te beschermen is gewoon niet waar. Hoe kun je nu je volk beschermen door het massaal af te slachten? Ik twijfel er niet aan dat ze het beste met hun land voor hadden. Dat ze graag een groot en machtig land wilden creëren. De geschiedenis ingaan als de grote revolutionairen die dat voor elkaar gekregen hadden. Maar ondertussen gaven ze helemaal niets om individuelen levens. De Partij was altijd groter dan het individu.”

Pijnlijk voor de kinderen van de slachtoffers

We nemen afscheid en staan op om het Diplomate Café te verlaten. Om ons heen zitten Cambodjanen te genieten van een lunch of een drankje. Koumjian wijst om zich heen. “Alle mensen die hier zitten hebben ouders, grootouders, andere familieleden, die allemaal geleden hebben onder het regime. Niemand uitgezonderd. Toch praat niemand erover. Ze zijn te beschaamd. Ze vragen zich af waarom ze er destijds niets tegen gedaan hebben. Maar ze vinden het vooral te pijnlijk om eraan herinnerd te worden. Was Nuon Chea de duivel? Nee. Maar we moeten mensen beoordelen naar hun gedrag. En hij was wel verantwoordelijk voor 1.7 miljoen doden, en dat is dan nog een voorzichtige schatting. Mede mogelijk gemaakt door Nuon Chea. Hij was een echte patriot. Net als Stalin, Hitler. Net als Pol Pot.”

Deze maand is bekend geworden dat de Japanse regering, die al een groot deel van het proces gefinancierd heeft, met een nieuwe bijdrage komt. Ruim 1,2 miljoen US dollar. Dit zou betekenen dat de voorbereidingen voor Case 003 en Case 004 vooralsnog door kunnen gaan. Oud-zoneleiders Meas Muth (Case 003) en Ao An en Yim Tith (Case 004) kunnen dus nog niet met een gerust hart gaan slapen.

 

©Aziatische Tijger

Lees ook: Moedige vrouwen in de mijnenvelden van Cambodja