Peter’s Kunststukjes: de pauwestaart als oorsprong van de kunst


Peter van Nuijsenburg, Pauwestaart, Kunststukjes
Een visueel kunstukje.
Foto van Stadsschouwburg Amsterdam, Tao Ye/Tao Dance Theatre

Waarom maken mensen eigenlijk kunst? Maatschappelijk nut heeft het strikt genomen niet. Akkoord, het is een consumptie-artikel geworden waaraan een inmiddels stevige bedrijfstak, musea, galeriën, merchandising, hangt en een manier om senioren met een museumkaart van de straat te houden. En zonder kunst zou de wereld er schraler uitzien, maar de treinen zouden blijven rijden, de fabrieken produceren en de koeien melk geven.

Niettemin wordt er sinds de moderne mens bestaat, zo’n 50.000 jaar, kunst gemaakt. Van die eerste pre-historische kunst is niet veel bewaard gebleven, een paar prachtige beeldjes, de schitterende grotschilderingen in Frankrijk, Spanje en Zuidelijk Afrika, en we mogen aannemen dat er rond het kampvuur gezongen, gedanst en verhalen werden verteld zoals de paar nog niet onder het juk van de civilisatie gebrachte ‘natuurvolkeren’ nog steeds doen. Maar waarom? En was het ooit bedoeld als wat wij kunst noemen? Of had het toch vooral een ander nut?

Omdat vrijwel elke theorie over de mens en zijn activiteiten tegenwoordig een voetnoot bij Darwin is, wordt de vraag nu vaak gedefinieerd in evolutietermen. Dus: in hoeverre droeg kunst bij tot de instandhouding en voortbestaan van de menselijke soort? Vergrootte het maken van beelden en grotschilderingen de overlevingskansen van onze voorouders?

Het was een van die vragen waarop geen makkelijk en eenduidig antwoord mogelijk bleek. Sommige wetenschappers hielden het op kunst als een ‘bijproduct’ van de evolutie. Direct nut had kunst niet maar omdat ons hersenvolume in de loop van tienduizenden jaren zo groot was geworden, was er, letterlijk, ruimte ontstaan voor ‘nevenactiviteiten’, ook artistieke.

Andere experts vonden dat geen bevredigende verklaring en meenden dat het maken van kunst van meet af aan tot de aard van het beestje heeft behoord. Er waren collega’s die het bestaan van een taalinstinct en een geloofsinstinct dachten te hebben aangetoond. Waarom zou er dan in hun voetspoor geen kunstinstinct bloot gelegd kunnen worden?

Darwin en de seksuele selectie

Charles Darwin wees hen ook hierin de weg. Een van de grote raadsels waarvan hij nachtenlang wakker had gelegen was de mannelijke pauwestaart. Zo’n in verhouding enorme staart zou volgens zijn eigen theorie van de natuurlijke selectie een handicap moeten zijn. De staart maakte de pauw kwetsbaar voor zijn vijanden, niet alleen omdat de omvang vluchten belemmerde, maar ook omdat het in zijn ontvouwde pracht als het ware een grote aandacht trekkende neon-reclame was. Dat reclame-aspect bleek de sleutel.

Peter van Nuijsenburg, Pauwestaart, kunststukjes
potent acterend beestje
foto van answeringenesis.org

De staart was geen handicap maar een bewijs van gezondheid en potentie. Het was een advertentie voor de hen dat ze te maken had met een op de top van zijn voortplantingsvermogen verkerende haan, een aantrekkelijke vader van haar kuikens. Na de natuurlijke had Darwin ook de seksuele selectie ontdekt.

De seksuele selectie is het fundament van de darwinistische kunsttheorie waarover de Amerikaanse filosoof Dennis Dutton een paar jaar geleden een baanbrekend werk schreef, the Artinstinct. Het maken van fraaiere voorwerpen, het vertellen van betere, – sterkere -, verhalen, het mooier kunnen zingen gaf je bij de dames een voorsprong op de rivalen. Het was de pauwestaart van de man en de oorsprong van de kunst.

Wat schiet de kunstliefhebber ermee op?

Hoe dit verder vorm krijgt is een kwestie van ontwikkeling, cultuur, en daar zijn talloze variaties mogelijk, maar de basis is bij alle culturen, ‘primitief’ en post-industrieel, gelijk. Bij alle door Dutton onderzochte culturen staan bij het maken van objecten kenmerken als plezier, vaardigheid, individuele expressie, figuratieve vormgeving, stijl en fantasie voorop. De beelden snijdende Papoea verschilt in wezen niet van de beeldhouwer in Parijs. Voor Dutton het bewijs dat er een kunstinstinct bestaat.

Het is een interessante theorie maar er valt het een en ander op af te dingen. Dutton maakt geen onderscheid tussen kunst, kunstnijverheid en amusement. Alles wat door mensen, de chimpansee telt niet mee, bedacht en gemaakt is en niet uitsluitend als gebruiksvoorwerp dient, zou kunst zijn. Een theepot van Alessi, de teksten van Andre Hazes en de musicals van Joop van der Ende net zo goed als Vermeers Meisje met de Parel en de David van Michelangelo. Opvallend is wel dat hij weinig op heeft met abstracte kunst, atonale muziek en experimentele literatuur. Dat is kennelijk in strijd met ons op harmonie en symmetrie ingestelde aangeboren kunstgevoel. Daar kun je het mee eens zijn of niet, – de discussies over wat wel en geen kunst is zijn van een uitputtende vruchteloosheid -, alleen, de vraag dringt zich op wat de kunstliefhebber uiteindelijk met zijn theorie opschiet.

Hetzelfde kan je zeggen over de neurologen die uitleggen wat er in het brein gebeurt bij het bekijken van een beeld van Rodin en het beluisteren van een stuk van Schönberg. Dat is ongetwijfeld het weten waard en zeker van belang voor de wetenschap maar voor de beleving van de kijker en luisteraar maakt het niet uit. Wat Rodin tot zo’n geniale beeldhouwer maakt, wordt er niet door verklaard, net zo min als het gegeven dat de gemiddelde concertbezoeker toch liever de Pastorale van Beethoven hoort dan Verklärte Nacht van Schönberg.

Met ‘wij zijn ons brein’ is niet alles gezegd

Peter van Nuijsenburg, Pauwestaart, Kunststukjes

Je moet natuurlijk geen enkel terrein op voorhand afgrendelen voor de wetenschap maar het is de vraag of ze inzake de kunst veel bijdraagt tot inzicht, verdieping en waardering. Wij zijn ons brein, niks tegen in te brengen, maar daar is niet alles mee gezegd.

De neuroloog en psychiater Raymond Tallis waarschuwt voor een overwaardering van wat hij ‘Darwinitis’ en ‘neuromania’ noemt. Het geloof ‘dat mensen in de eerste plaats begrepen moeten worden in biologische termen’ maakt het volgens hem vrijwel onmogelijk om helder na te kunnen denken over ‘wat mensen zijn en kunnen worden’. Alles herleiden tot Darwin en neurologie biedt een ‘grotesk en versimpeld beeld van wat een mens is’. Je hoeft in het leven geen onpeilbaar mysterie te zien om te erkennen dat hij een punt heeft.

U en ik gaan naar een museum of concertzaal omdat we willen genieten van wat ons daar geboden wordt en daar later eventueel over na te denken of met vrienden over te praten. Dat daarbij synapsen, neuronen en hormonen aan het werk worden gezet, het zal best.

Soms is het beter om het raadsel in stand te houden.

 


Peter van Nuijsenburg
Over Peter van Nuijsenburg 241 Artikelen
Journalist en publicist Peter van Nuijsenburg (1951) werkte in het verleden bij De Telegraaf, Elsevier en persbureau GPD, het Financieele Dagblad en diverse omroepen. Hij was correspondent in Johannesburg, Berlijn, Tokio en Rome. Peter was voorheen ook parlementair en economisch redacteur. Hij is liefhebber en kenner van kunst en cultuur. Bij dagblad Trouw publiceerde hij boekbesprekingen. Beroepsmatig en (meer recentelijk) als toerist was hij in Thailand en andere Asean–landen.

2 Comments

  1. Ik wist ook niet dat de chimps hun eigen zee hadden. Verder zitten we denk ik ook een lijn. Zie ook mijn reactie op het stuk van Andre nav mijn kunststukje.

  2. Ik wist niet dat apen hun eigen water hadden, de chimpanzee. Moet natuurlijk chimpansee zijn, maar ach, een slip of the pen maakt het wel zo leuk of zo men wil tot kunst. Ik ben het roerend eens dat sommige dingen beter een raadsel kunnen blijven en gewoon er5van genieten of niet, ieders eigen en goed recht. Met analyseren en (vaak ogenschijnlijk) verklaren komt men uiteindelijk niet verder. Empirische wetenschap, dat veel heeft gebracht doch aan de andere kant heel veel heeft verloren. Het is de grote (grootste?) uitdaging voor onze zintuigen om die weer eens volop te laten werken en niet de geest die het zo graag in een hokje plaatst. Een afgebakend begrip hoewel de greep erop nog steeds ontbreekt.
    Houden zo, wanneer we de werkelijke drijfveren zouden begrijpen zou alles wat we nu kunst noemen slechts een kunstje zijn, wie loopt daarvoor warm?

Reacties zijn gesloten bij dit onderwerp.