Peter’s kunststukjes. De onstuitbare opmars van zwarte kunst

Peter van Nuijsenburg, Kunststukjes, Black Art

Femi Dawkins & Raul Balai in ‘De bibliotheek van licht’ (2016)
Black Achievements Month – Stedelijk Museum A’dam

‘2018 is het jaar van de zwarte kunst’, aldus An de Meester, de directrice van het Haarlemse Frans Halsmuseum.
En inderdaad, zwarte kunstenaars hebben de wind in de rug.
Een zwarte vrouw uit Zuid-Afrika wordt curator van de Biënnale van Berlijn.
Zwarte kunstenaars in de VS gaan in hun werk op grote schaal de moord op Martin Luther King memoreren.
Barack en Michelle Obama lieten hun statieportret schilderen door zwarte kunstenaars.
De belangrijkste Britse kunstprijs, de Turner Prize, ging naar een zwarte vrouw.
Op kunstsites en in kunsttijdschriften beleeft zwarte kunst al tijden een hausse.
Black Art Matters, absoluut. Alleen, is het kunst, politiek, of beide?

Vijftig jaar geleden stonden de VS in brand. Het land dat zo graag ‘the shining city on the hill’ wil zijn werd geteisterd door een van de grootste crises in zijn bestaan. Politieke moorden, het protest tegen de oorlog in Vietnam, de onstuitbare radicalisering van de politiek en niet te vergeten de epische strijd voor gelijke rechten door de zwarte minderheid, trokken een verzengend spoor door een ontredderde samenleving.

De door elke gevestigde orde gevreesde drie R’s, van reddeloos, redeloos en radeloos, beheersten het politieke klimaat. Opeens leek een vierde R, van revolutie, niet langer de krankjorume hersenschim van een paar rebelse dromers.
In tijden van grote ontwrichting wordt vaak groots en meeslepend gedroomd. In augustus 1963 had de leider van de burgerrechtenbeweging, dominee Martin Luther King, tijdens de fameuze Mars op Washington zijn droom uitgesproken. Een op profetische toon bezworen utopie van een van racisme gezuiverd Amerika. ‘I have a dream…’
Vijf jaar later was King dood, vermoord door een blanke racist.

Natuurlijk, de strijd voor gelijke burgerrechten was in de eerste plaats een politieke en sociale strijd. De zwarte Amerikaan was een volwaardig burger, niet langer de nazaat van een slaaf en nooit meer de brave, gezeglijke Uncle Tom.

En toch, bijna als een bijproduct zette de strijd ook iets anders in gang: de emancipatie van de ‘zwarte’ beeldende kunst. In de literatuur hadden schrijvers als Ralph Ellison en James Baldwin al een bruggehoofd weten te slaan maar in de beeldende kunst zaten zwarte schilders, beeldhouwers en fotografen meestal vast in het niemandsland.

Peter van Nuijsenburg, Kunststukjes, Black ArtHet moment van hun opkomst kan zelfs nauwkeurig vastgesteld worden. In juli 1963 kwam een groep Afro-Amerikaanse kunstenaars bijeen in New York. Ze vormden een collectief, noemden zich the Spiral en bespraken wat en hoe zij konden bijdragen aan de strijd van King. Aanvankelijk ging het vooral om praktische zaken, het regelen van vervoer van deelnemers aan de Mars die een maand later zou plaatsvinden. Al gauw ging het ook over hoe ze hun engagement artistiek vorm en inhoud zouden geven.

De ‘zwarte’ kunst stond dus van meet af aan in het teken van de politiek. De kunstenaars wilden op het moment dat een nieuwe maatschappelijke orde op doorbreken leek te staan, niet vooral bezig zijn met hun eigen persoonlijke en artistieke besognes. Kunst kon niet langer waardevrij zijn en moest de ‘struggle’ ondersteunen. Hoe, figuratief, abstract, beide, moest ieder voor zich uit maken. Maar de thema’s en motieven werden ingegeven door het verzet tegen onderdrukking en discriminatie. Niet alleen van de eeuwige zwarte underdog, ook die van henzelf, de genegeerde en miskende zwarte kunstenaar.

In juni 1965 hielden ze hun eerste groepstentoonstelling. Titel: ‘Werken in Zwart en Wit’. Vorig jaar werd in de Londense Tate een hommage gebracht aan deze pioniers van Black Power in de kunst. Soul of a Nation was de eerste grote overzichtstentoonstelling waarin het grote publiek werk van kunstenaars als Barkley Hendricks, David Hammons en Faith Ringgolds kon zien. De show werd door de bank genomen welwillend tot lovend besproken door toonaangevende critici en was misschien niet het hoogtepunt maar dan toch wel een van de grote spraakmakers van het museumseizoen.

Peter van Nuijsenburg, Kunststukjes, Black Art

‘Superman never saved black lives’ van Barkley Hendricks
Van Vice

Zoals altijd bij groepstentoonstellingen was er sprake van grote verschillen in de kwaliteit van het werk. Dat is onvermijdelijk als kunstenaars van diverse disciplines en uiteenlopend talent onder één noemer worden samengebracht. Dat wordt nog versterkt wanneer het selectiecriterium niet zozeer de kunst maar de boodschap is. De intenties zijn dan belangrijker dan de kwaliteit. En daar loert ook het gevaar. Als je niet uitkijkt wordt het propaganda en de kunstenaar de loopjongen van de Goede Zaak. Dat hoeft goed en zelfs groots werk niet op voorhand uit te sluiten, zeker niet, maar dan hebben we te maken met de unieke situatie waarin het talent zich niet aan banden laat leggen door de scherpslijpers van de boodschap.

En daar wringt en haakt het vaak bij wat we ‘minderheden’ – of beter, identiteitskunst kunnen noemen. The Spiral was de voorloper en wegbereider van een serie stromingen waarin de emancipatie van een onderdrukte minderheid de drijfveer en het dominante thema is. We hebben feministische kunst, zwarte kunst, kunst door mensen met een verstandelijke beperking, psychiatrische patiënten en andere outsiderkunst, vaak van ‘meesters met een rafelrandje’. Een cynicus zou daar nog de voet- en mondschilders bij kunnen noemen maar die hebben zelden de pretentie dat ze kunst met een grote K maken.

Peter van Nuijsenburg, Kunststukjes, Black Art

Inside/Outside 1977 van zwarte feministe Senga Nengudi

Het cruciale punt is natuurlijk hoe je het werk van de feministes, mensen met een migratieachtergrond, psychiatrische patiënten en wie verder nog in aanmerking komen, moet beoordelen. Op zijn eigen merites of vooral rekening houdend met de biografie en achtergrond, ‘leven en lijden’, van de maker? Anders gezegd: als een maatschappelijk fenomeen of als een kunstwerk dat op eigen benen kan staan? Volgens ideologische of esthetische maatstaven?

De grote Russisch-Amerikaanse schrijver Vladimir Nabokov heeft daar ooit een behartenswaardige uitspraak over gedaan: een roman beoordeel ik als een zelfstandig iets, los van de schrijver en los van zijn oeuvre. Dat is misschien iets te rigide. De ontwikkeling volgen van een kunstenaar via zijn werk heeft zonder meer een eigen bekoring, – kijk maar naar Piet Mondriaan en zijn ‘Werdegang’ van figuratief naar abstractie -, maar in essentie heeft Nabokov gelijk.
Voor de waardering van een kunstwerk hoef je niet te weten of de kunstenaar, man, vrouw, zwart, blank, homo, lesbisch, bi, transgender of roodharig is en/of een kunstgebit heeft. Die biografische gegevens zijn van ondergeschikt belang. Aardig om te weten en handig voor de marketing en pr want de kunstenaar, met name ‘de mens achter het werk’, is ook een merk dat verkocht moet worden, maar dat is het dan wel.

Een kunstwerk moet Nabokov indachtig beoordeeld worden op vakmanschap, originaliteit/authenticiteit, visie en inventiviteit binnen zijn genre. Daarvan is vakmanschap het belangrijkste en tegenwoordig te vaak verwaarloosd. Het is het fundament van elk kunstenaarsschap. Als je niet goed kan tekenen of boetseren begin je met een achterstand die je moeilijk inloopt. Francis Bacon, toch een van de grote schilders van de vorige eeuw, heeft zijn hele leven betreurd dat hij nooit goed heeft leren tekenen. Visie en inventiviteit vloeien voort uit dat vakmanschap. Zonder die elementaire vaardigheden kan talent eenvoudigweg niet tot ontplooiing komen.

Originaliteit/authenticiteit wordt daarentegen vaak overschat. En dan nog: wie is na 10.000 jaar kunst nog origineel? ‘Je kunt beter goed zijn’, aldus de architect Philip Johnson. Hij heeft een punt. Het ontwerp van een dak mag nog nog zo briljant en oorspronkelijk zijn, als het lekt zijn de bewoners er meestal toch niet blij mee.

Peter van Nuijsenburg, Kunststukjes, Black Art

Suri Black Art: Installation by Ravi Rajcoomar, Paramaribo
Kracht van Cultuur

De identiteitskunst onttrekt zich in principe aan deze criteria. Ze opereert in een ander, aangrenzend domein, die van de identiteitspolitiek, met alle blikvernauwing en verschraling van dien. Net zoals je iemands persoonlijkheid niet moet terugbrengen tot een uiterlijk kenmerk en dat tot de kern van zijn wezen verheffen, kun je kunst niet straffeloos reduceren tot een drager van een boodschap. Dat is zelden bevorderlijk voor de kwaliteit.

Een boodschap doe je vanaf zekere leeftijd op een zekere plaats, aldus Harry Mulisch voordat hij Fidel Castro ging bejubelen. Kunst hoort een vrijplaats te zijn waar politiek en ideologie niks te zoeken hebben. Dat hebben we hopelijk geleerd van de totalitaire bewegingen, van fascisme en communisme, van de vorige eeuw met hun wurgende voorschriften over wat de kunstenaar nog net mag doen en vooral moet laten.

Uiteraard staat het een kunstenaar vrij om zich te laten inspireren door zijn politieke voorkeur, de Heilige Maagd of zijn voorliefde voor Ajax of Feyenoord. Allicht, maar als hij dan iets maakt dat alleen goed of mooi wordt gevonden door zijn partijgenoten, meneer pastoor of medesupporters, kan hij op zijn vingers natellen dat hij geen kunst maar propaganda, kitsch of beide heeft gemaakt. Iets dat alleen in het partij-, kerk- of clubblad thuishoort.

De opgang die de zwarte kunst momenteel maakt, moet vooral in dit licht worden bezien. Het maakt in de eerste plaats deel uit van de identiteitspolitiek, waarbij kunst een van de strijdperken is, – de anderen zijn sport, showbizz en natuurlijk de politiek -, waarin de zwarte Amerikanen hun campagne tegen achterstelling en onderdrukking voeren. Dat is nu, als zoveel trends eerder, overgewaaid naar de rest van de wereld, inclusief ons eigen land. En het staat nog te bezien of het goede, laat staan grote kunst voortbrengt.

 

Homepage: Black Art van Corey Barksdale (Pinterest)

Deze pagina delen

  • Delen op Facebook
  • Delen op Twitter
  • Delen op LinkedIn
  • Delen op Google+
 

Lees ookgerelateerde berichten

Reageer

E-mail (wordt niet gepubliceerd)