Oriëntalisme. Begrijpen wij de gezichtsuitdrukkingen van Aziaten?

“Ik bestudeerde haar gelaat in het voorbijgaan. Keek ze nu treurig, ontgoocheld, boos, gechoqueerd? Spijtig genoeg ben ik niet zo goed in het herkennen van emotionele gelaatsnuances, zeker van de Centraal-Aziatische mensensoort.”

Dat schreef Roger Stassen op 6 januari dit jaar op Trefpunt Azië (De groepsreis. Harde landing voor hangmatfilosoof). Het artikel gaat over het onwelvoeglijk gedrag van Chinezen. Over dat Chinezen altijd voordringen, je omver lopen, op je tenen gaan staan. Gezien de reacties op dat artikel herkennen meer mensen het lompe gedrag van de doorsnee-Chinees. Ook ik ken verhalen van Chinezen die in een restaurant en passant een worstje van je bord graaien, die de deur dichtgooien in een warenhuis vlak voor een moeder met kinderwagen. Aan de andere kant ben ik in China vriendelijke en hulpvaardige Chinezen tegengekomen, een beeld dat bevestigd wordt door de documentaires van Ruben Terlou (“Door het hart van China” en “Langs de oevers van de Yangtze”).

Centraal Azië

Ook Roger nuanceert dat beeld in zijn artikel door te zeggen, dat wij ons in het buitenland ook niet altijd even best gedragen. Misschien moet hij wel, zijn vrouw is tenslotte half Chinees. Maar laten we terugkeren tot de drie bovengenoemde zinnetjes, die Roger neerpent in zijn artikel. En vooral: “Spijtig genoeg ben ik niet zo goed in het herkennen van emotionele gelaatsnuances, zeker van de Centraal-Aziatische mensensoort”. Er is niemand, die op dat zinnetje heeft gereageerd, wellicht vanwege Rogers meeslepende manier van schrijven. En toch valt wel het een en ander aan te merken op dat ene zinnetje. Want sinds wanneer hoort China tot Centraal-Azië? Kazachstan, Kirgizië, Oezbekistan, Tadzjikistan en Turkmenistan ok. Desnoods Afghanistan, Mongolië en de westelijke provincies van China. Maar China zelf? Want als China tot Centraal-Azië behoort, wat ligt dan ten oosten van China?

Dat mag een omissie zijn, die we graag voor lief nemen, te meer omdat Rogers artikelen zo lezenswaardig zijn. Ernstiger is het, wanneer Roger het heeft over de Centraal-Aziatische mensensoort. Dat mag bedoeld zijn als een dichterlijke overdrijving, maar er is maar één mensensoort: Homo sapiens. Doorgaans verstaan biologen onder een soort een groep individuen die zich onderling kunnen voortplanten en daarbij vruchtbare nakomelingen opleveren. Het feit dat Rogers vrouw half Chinees is, toont al aan dat Chinezen geen aparte soort vormen. Biologisch gezien kun je zelfs niet spreken over rassen binnen de menselijke soort. De genetische verschillen zijn daarvoor te klein.

Oriëntalisme…

Maar er is meer. Roger schrijft dat hij niet zo goed is in het herkennen van de emotionele gelaatsnuances van de Centraal-Aziatische mensensoort. “Keek ze nu treurig, ontgoocheld, boos, gechoqueerd?” Dat kun je op uiteenlopende manieren uitleggen. Het ligt aan Roger. Het ligt aan de Centraal-Aziatische mensensoort. Of het ligt aan beiden.

Laat ik nu eens aannemen dat het niet aan Roger ligt, maar dat het in het algemeen moeilijk is voor ons westerlingen de “emotionele gelaatsnuances” van een Aziaat te herkennen. En inderdaad, of het nu bodyguard Oddjob in James Bonds Mister Goldfinger is of de Chinezen in Hergé’s Avonturen van Kuifje, steevast zijn Aziaten behept met een ondoorgrondelijk gelaat, dat het ergste doet vermoeden over hun bedoelingen. Een beeld dat wij menen bevestigd te zien in afbeeldingen van leiders van de Volksrepubliek China als Xi Jinping.

Is hier sprake van een vorm van oriëntalisme, het stereotiepe beeld dat wij westerlingen toeschrijven aan oosterlingen? Betrekken we een vooringenomen standpunt, dat voortkomt uit ons superioriteitsdenken? Of is er een biologische basis voor een dergelijke veronderstelling? Beschikken Aziaten werkelijk over een ander repertoire aan gezichtsuitdrukkingen en is deze voor ons westerlingen niet te vatten? ‘Keek ze nu treurig, ontgoocheld, boos, gechoqueerd?’, zoals Roger dat zo mooi onder woorden brengt.

En hoe denken de Aziaten over onze gezichtsuitdrukkingen? Niemand van ons westerlingen zal de emoties ontgaan die schuilgaan achter het gelaat van de vader in Rembrandts “De terugkeer van de verloren zoon”. Rembrandt was niet de enige die dat kon. Nederlandse schilders uit de Gouden eeuw waren beroemd om de karakterkoppen (tronies) die zij schilderden. Westerlingen begrijpen onmiddellijk welke emoties achter die tronies schuilgaan. Maar je kunt je afvragen of Aziaten dat ook doen. Als wij over een ander repertoire aan gezichtsuitdrukkingen beschikken dan Aziaten, dan zijn onze emoties wellicht niet door hen te vatten. Kijkt Roger treurig, ontgoocheld, boos of gechoqueerd, zal diens half-Chinese vrouw zich nu en dan afvragen.

…of biologisch bepaald?

Darwin, Gezichtsuitdrukking bij dieren.

Iemand die zich uitvoerig met deze kwestie heeft beziggehouden is Charles Darwin. In zijn boek “The Expression of the Emotions in Man and Animals” beschrijft hij eerst de uitdrukkingen bij dieren, welke betekenis die uitdrukkingen hebben, welke spieren daarbij betrokken zijn en welke van deze spieren niet onder invloed staan van de wil. Vervolgens stelt hij vast dat mensen dezelfde gezichtspieren hebben en dat samentrekking van die spieren samengaan met bepaalde emoties, die verwant zijn aan de emoties bij dieren. Darwin onderbouwde daarmee zijn theorie dat mensen en dieren verwant zijn en dus gemeenschappelijke voorouders hebben.

Darwin, Gezichtsspieren

Maar er was nog iets anders. Darwin vroeg zich ook af in hoeverre de verschillende ‘rassen’ een gemeenschappelijke voorouder hadden. Of dat die ‘rassen’ afzonderlijk waren ontstaan. Dat vraagstuk was in die tijd nog niet beslecht. Daartoe liet hij onder uiteenlopende bevolkingsgroepen van het Britse rijk foto’s rondgaan, die een bepaalde emotie uitbeeldden en hij vroeg welke emoties werden voorgesteld. Als we namelijk elkaars gezichtsuitdrukkingen niet zouden begrijpen, zou dat wijzen op een verschillende afkomst, net als niet-verwante dieren elkaars signalen niet begrijpen.

Uit zijn onderzoek bleek dat wereldwijd mensen elkaars gezichtsuitdrukkingen begrijpen. Darwin concludeerde dan ook dat de mensheid een gemeenschappelijke afkomst heeft en hij verwierp de hypothese dat verschillende ‘rassen’ afzonderlijk zijn ontstaan.

Het ziet er dus naar uit dat het niet een algemeen verschijnsel is, dat wij “niet zo goed zijn in het herkennen van emotionele gelaatsnuances, zeker van de Centraal-Aziatische mensensoort.” En voor Roger nu treurig, ontgoocheld, boos of gechoqueerd reageert, wil ik eraan toevoegen, dat ik er ook niet zo goed in ben. Zelfs niet in het herkennen van de emotionele gelaatsnuances van mijn Belgische medemens.

André van Leijen, Aziaten, Gezichtsuitdrukkingen

Meer weten?

 

 

André van Leijen
Over André van Leijen 153 Artikelen
André van Leijen (1947), bioloog en vader van een dochter en een zoon, heeft les gegeven aan de Hogeschool Rotterdam en aan een middelbare school in Spijkenisse en in Vlaardingen. Hij ontwikkelde er lesmateriaal voor de natuurwetenschappelijke vakken en publiceerde in diverse bladen. Na zijn pensionering reisde hij met zijn Slowaakse vrouw twee jaar over de wereld, van Spitsbergen tot aan Kaap de Goede Hoop en van Vuurland tot het uiterste noorden van Canada. Daarna streken ze neer in Thailand en vervolgens in Schiedam. Van deze thuisbasis willen ze de wereld verder verkennen. Intussen werkt hij aan een boek.

16 Comments

  1. In azie wordt imo een heel andere manier van communicatie gebruikt. Ik noem het voor mijn gemak kokoro, omdat dat m.i. het best beschrijft hoe e.e.a. in zijn werk gaat. Er zijn verschillende vormen van kokoro afgestemd op de orientatie van de gebruikers. Hart, buik zijn de varianten die ik min of meer ken. Bang worden is vaak gemeten door gevoelens in de onderbuik. Die streek kan gebruik worden voor een grote variatie van gegevensuitwisseling.

  2. De redactie is van plan op korte termijn een verhaal over rassenleer te plaatsen dat eerder door De Correspondent is gepubliceerd. In afwachting daarvan sluiten we met dank aan de reageerders hier de discussie, met een extra woord van dank aan Roger Stassen en André van Leijen voor hun waardevolle bijdragen.

  3. Ik volg de zinnen in Tino K’s eerste reactie in hun volgorde.

    Moet ik op Tino’s gezag geloven dat Tino’s m e n i n g versterkt is? Ja, want T schrijft het zelf.

    Moet ik vinden dat zo’n wijziging ook anderen betreft, voorbeeld mij zelf als lezer?
    Nee, want T’s gegeneraliseerde mening wordt geponeerd zonder argumenten.

    Hoezo wordt vaak aangenomen dat zgn culturele verschillen ‘er veel toe doen’?
    Toegegeven, het komt voor, vooral bij bar en borreltafel.
    Maar’vaker dan wordt aangenomen’?
    Kent T. de balans van kennis en waarden in het ganse domein dat zich uitstrekt buiten hemzelf?

    Dan volgt T’s persoonlijke en morele norm over de deugdelijkheid van opvattingen over menselijkheid.

    Ten slotte de veronderstelde verschillen tussen Oost en West.
    Mij lijken deze – langs mijn neus kijkend en het voorzichtig stellend – toch iets groter dan die tussen mijn rechter- en linkerhand.

    Het gaat er juist om de verschillen en overeenkomsten met het vereiste oog te bekijken, met de juiste woorden te benoemen – en dan, na een tentatieve verklaring, toe te passen.

    Wie daarentegen uitgaat van gelijkheid, formuleert niets meer dan een dogma dat in dit geval niets anders is dan een gemakkelijk weerlegbare hypothese.

  4. Zou ons soort mensen anders hebben gereageerd wanneer Roger had gechreven over ‘het soort mensen van Aziatische herkomst’? En is het niet erg onverstandig om een leerzaam artikel over onder meer Darwin en rassenleer te vertalen in een sermoen over het dus ook niet bestaan van cultuurverschillen tussen soorten mensen? Dat had misschien een generaliserende en tamelijk neerbuigend overkomende opmerking als ‘wat verder kijken dan uiterlijkheden alleen’ voorkomen.

    • Beste Hans,
      Ik zeg dit, een enkele zin: ‘Het versterkt mijn mening dat ‘culturele’ verschillen tussen volkeren er minder toe doen dan vaak wordt aangenomen.’
      Het doet er wel toe maar minder dan vaak aangenomen. Duidelijk toch?
      En jij verdraait dat tot dit:
      ‘En is het niet erg onverstandig om een leerzaam artikel over onder meer Darwin en rassenleer te vertalen in een sermoen over het dus ook niet bestaan van cultuurverschillen tussen soorten mensen?
      Ja, ik vind dat je iemands gedrag, emoties en opvattingen niet op zijn afkomst, uiterlijk of wat ook moet terugbrengen. Omgekeerd is het ook niet waar dat iemands afkomst of uiterlijk veel zegt over zijn gedrag etc. Dat geldt in mindere mate voor het gemiddelde in grote groepen, als scholen en bedrijven, daar kun je wel zekere uitspraken over doen. Dat is ook de opvatting van Geert Hofstede die uitdrukkelijk heeft gezegd dat je cultuurverschillen alleen mag beoordelen over grote groepen en niet mag toepassen op individuen.
      Als ik mopper dan kan ik daarvoor een heel goede reden hebben. Als iemand zegt dat ik mopper omdat Nederlanders nu eenmaal een heel mopperig volk zijn (wat misschien wel waar is) dan is dat dus niet juist.

  5. Een pittige dialoog, moet ik zeggen, maar dat is net hetgene wat een forum zoals Trefpuntazië interessant kan maken ! En dat meningen kunnen verschillen is “des mensens”…., net zoals blijkt uit deze cumul van goed onderbouwde reacties.
    Er werd mij van ” kinds-af-aan” ingeprent dat we niet aan stereotypering mogen doen, en dat heb ik mij ook altijd voor ogen gehouden. Zowel tijdens mijn beroepsloopbaan, als in mijn privéleven. Ik weet dat “den”Belg, “den” Antwerpenaar, “de” Chinees….niet bestaan, maar er zijn wel degelijk observaties geweest die toch wat gedragsverschillen aantonen. Ook tussen Chinezen en Belgen.
    Mijn persoonlijke ervaringen, met niet-represenratieve steekproefgroottes uit de meer dan 1 miljard Chinese populatie, waren eigenaardig genoeg, in lijn met hetgene wat er zoal aan bod kwam in de gepubliceerde artikels. En ik wil er ook geen waardeoordeel over vellen, maar gewoon mijn persoonlijk idee even delen met de geïnteresseerde lezers.
    Net zoals enkele auteurs op dit forum, heb ik mij toch enkele bedenkingen moeten maken bij de vele ontmoetingen met mijn Oostazische (?) medemensen…en zijn er wel degelijk in ’t oog springende verschillen, die voor mij “vreemd” overkwamen. Sommige waren ludiek, andere dan weer eens storend en enkele zelfs gênant. Maar ik onthoud mij toch van verdere commentaar, details of anekdotes omdat ik merk dat dit nogal gevoelig ligt bij sommige lezers/interpreteerders/moraalfiliosofen/psychologen/….

  6. Mijn naam werd meermaals gebruikt dus vind ik het mijn goed recht om te reageren.
    Daar gaan we.
    Ik kan me niet van de indruk ontdoen dat reageerders op dit, overigens uitstekend geschreven verhaal (maar dat zijn we gewoon van André), het als bon ton vinden en bijgevolg intellectueel verantwoord en correct om mee te zingen in het koor der “cultuurverschillenontkenners”. De intellectueel wil zich namelijk een beetje apart houden van het gepeupel, want die begrijpen het allemaal niet zo goed. Zij lezen geen boeken, dus is hun mening gevormd door cafépraat en hokjesdenken. Hij, de intellectueel, kan wijsheden citeren uit boeken van gerenommeerde schrijvers en wetenschappers… en zit bijgevolg voortdurend in het kamp van de waarheid. Destijds reageren toen mijn verhaal verscheen, ach neen, doen we even niet. Nu natuurlijk wel want André had het over Charles Darwin, aha een echte wetenschapper. De tijd was nu wel rijp! Even lekker cultuurverschillen ontkennen dan weet iedereen tot welk kamp ik behoor.
    Dat mijn verhaal destijds onmiddellijk na de feiten was neergeschreven en dit op basis van mijn eigen observaties is waarschijnlijk al lang niet meer van belang. Meehuilen in het koor, dat zullen we. Dat die vrouw die ik beschreef een masker leek te dragen waar GEEN emoties van te lezen vielen,… dat heb ik waarschijnlijk verkeerd gezien. Dat mijn eigen Thaise zwager, een Zuid-Oost Aziaat trouwens, schijnbaar emotieloos de crematie procedure van zijn eigen moeder doorstond, terwijl ikzelf bittere tranen huilde, bullshit. Dat zakenmensen uit het Westen de grootste moeite hebben tijdens het zaken doen met Aziaten omwille van de onleesbaarheid van hun lichaamstaal en ondoorgrondelijkheid, …. sprookjes.
    Dus heren reageerders, probeer… ik weet dat het moeilijk is voor jullie… maar probeer de wereld eens te bekijken op een frisse manier. Wijsheden kan je ook zelf distilleren uit het leven, echt waar! Je hoeft niet voortdurend “erkende” en “befaamde” denkers of wetenschappers na te praten en te citeren.
    Kijk, ervaar en geniet met je eigen zintuigen en schrijf er een stuk over. Ik zal het met veel plezier lezen, dat beloof ik.

    • Beste Roger,
      hierbij een reactie van het gepeupel. Want veel letters heb ik niet gegeten ( met mijn MBO-achtergrond en daarbij veel boeken lezend om de lamme zondag maar door te komen ) en ben alleen voor mijn Thaise vrouw een intellectueel. ( omdat ik af en toe een verhaaltje schrijf, wat ze heel knap vind ).

      Heb je verhaal ook gelezen, en nam het aan voor wat het was. Jouw beschrijving. Maar voelde daarna geen behoefte het te gaan ontleden, of er onjuistheden in te moeten zoeken.Mooi verhaal, en helemaal uniek ontsproten aan de schrijversgeest van Roger Stassen.
      En daar houdt het voor mij op. Of ik reageer er op door een compliment te maken, of ik lees het, vind het matig of niks, en ga weer door naar het volgende .

      Dat de Centaal -Aziatische mensensoort niet bestaat, zal best. Weer wat geleerd. Ik leer zo iedere dag.
      Maar misschien moeten we elkaars verhalen niet gaan ontleden, want ik zie de toegevoegde waarde niet.

    • Beste Roger,
      Dit is de zin waarnaar verwezen wordt:

      ‘Keek ze nu treurig, ontgoocheld, boos, gechoqueerd? Spijtig genoeg ben ik niet zo goed in het herkennen van emotionele gelaatsnuances, zeker van de Centraal-Aziatische mensensoort.’

      Jou een beetje kennende denk ik dat je behoorlijk goed bent in het herkennen van emotionele gelaatsnuances. Ik weet ook wel zeker dat jij goed zag dat deze mevrouw geen emoties vertoonde op haar gelaat. Misschien had ze ook helemaal geen emoties bij het gebeuren. Wij reageren nu eenmaal allemaal anders op bepaalde gebeurtenissen. Waar ik heel emotioneel op reageer blijf jij misschien koel en omgekeerd. Als jij het hebt over Walen en Vlamingen wordt je duidelijk emotioneel, ik niet. Dat heeft niets met Nederlandse gelaatsnuances te maken.

      Niemand bestrijdt jouw observaties maar wel dat je de verschillen toeschrijft aan de ‘ Centraal-Aziatische mensensoort’. Ik ontken niet dat er cultuurverschillen zijn maar die zijn over het algemeen klein en vallen in het niet bij de verschillen in persoonlijkheid en situatie. In het geval van die mevrouw denk ik dat ze een koel, misschien wel een te koel, karakter heeft maar ik zal het nooit op haar cultuur of mensensoort gooien. Jij zou het niet prettig vinden als ik jouw emoties en/of de uiting ervan zou toeschrijven aan je ‘ Vlaamse’ afkomst. Dan doe ik geen recht aan de eerlijkheid van je emotie.

      Dat is zoals ik het zie, en het heeft niets met boekenwijsheid te maken.

  7. Prima geschreven André. Ik heb die zinnen inderdaad onder het mom van de vrijheid die een schrijver heeft om dingen aan te dikken of zelfs in het absurde door te trekken ook laten varen. Reëel gezien verschillen 2 individuen onderling veel meer dan de ene groep met de andere groep. Groepen die enigszins willekeurig zijn, wanneer ligt de grens tussen een Oost Europeaan en een west Aziaat? Tussen een centraal Aziaat en een zuid Aziaat? Het zijn hokjes die soms het nut hebben een versimpelde weergaven van de realiteit te schetsen. Emoties en gelaatsuitdrukkingen verschillen we niet zoveel in, ja wel in de bewust gemaakte uitdrukkingen en gebaren (een tong uitsteken, een duim omhoog, knikken). Maar pijn, verdriet, afschuw, woede, blijdschap? Dat valt even makkelijk bij een Brit als bij een Chinees af te lezen.

    • Rob, dat ben ik met je eens. Bij Darwin ging het om basale emoties, waarvan de boodschap door spieren die niet onder invloed van de wil staan, worden overgebracht. Tong uitsteken e.d. behoren daar niet toe en daarin verschillen culturen. Zie het filmpje waar Alex mee komt.

  8. Bedankt voor je commentaar, Tino. Ik ben er blij mee. Hoog tijd om weer eens een artikel te schrijven waar je je niet in kunt vinden?

  9. Een in zijn eenvoud verhelderende Youtube video over het onderscheid tussen gelaatsuitdrukking en emotie in interculturele context geeft het Nederlandse jeugdjournaal van 19 januari 2018.Jeugdjournaal

  10. Dank u, heer van Leijen, voor dit mooie en goed gedocumenteerde artikel. Het versterkt mijn mening dat ‘culturele’ verschillen tussen volkeren er minder toe doen dan vaak wordt aangenomen. Hun gezamenlijke en gedeelde menselijkheid is veel belangrijker en ons oordeel over de ‘ander’ moet daar voornamelijk op berusten. ‘Oosters’en ‘westers’ zijn minder verschillend als je wat verder kijkt dan uiterlijkheden alleen. Twee Belgen kunnen meer van elkaar verschillen.

Reacties zijn gesloten bij dit onderwerp.