Het complot van de orchideeën

Toen Linda en ik nog in Hua Hin (Thailand) woonden, gingen we geregeld op bezoek bij een orchideeënkwekerij. Dat was aan de Kanaalweg, de parallelle en rustigere versie van de Petchkasem-weg, maar minstens zo dodelijk.
Vanaf de weg is het een zwik-zwak-bruggetje over, een hek door en ineens sta je midden tussen de orchideeën. Eigenlijk kan het niet missen. Een bord kondigt luidkeels de kwekerij aan. Laat dat maar aan de Thais over. Elke keer als we daar waren, lieten we ons verleiden en kwamen we thuis op onze Honda Click, beladen met orchideeën als een praalscooter die tijdens een bloemencorso de stoet was kwijtgeraakt.

André van Leijen, Smeden orchideeën complot, Orchideeënmarkt
Dan Sing Khon Grensmarkt

Een enkele keer gingen we naar Dan Sing Khon, de markt op de grens met Myanmar, 22 kilometer ten westen van Prachuap Khiri Khan. Daar was de variatie nog groter. Naast reusachtige hertzhornvarens en wasachtige hoya’s hingen er talloze orchideeën in krankzinnige variaties op een vast thema, zoals de sushi’s in een sushi-restaurant: catleya’s, oncidiums, arachnissen…
Toen ik Edwin Wiek suggereerde om met die planten zijn Wildlife Rescue Center bij Cha-am op te sieren, vond hij dat niet zo’n goed idee. Meestal worden ze geplukt in het oerwoud van Myanmar, zei hij, en dat paste niet in zijn filosofie dat hij de natuur juist moest beschermen. Nu vonden wij dat ook, maar konden toch de verleiding niet weerstaan.
Hoe komt het toch dat orchideeën zo mooi zijn, vroeg ik me wel eens moedeloos af.

De kunst van het verleiden

Orchideeën hebben van het verleiden een kunst gemaakt. Daar kan geen Marlène Dietrich tegenop. Ook geen Thaise bargirl, zo u wilt. De fantasie waarmee orchideeën hun seksuele leven vorm geven getuigt van inzicht in de verlangens van het leven op aarde in het algemeen en die van geleedpotigen in het bijzonder. Orchideeën zijn een van de opmerkelijkste producten, die de evolutie heeft voortgebracht.

Darwin zag dat al. Na zijn Origin of Species schreef hij een boek over orchideeën: On the various contrivances by which British and foreign orchids are fertilised by insects, and on the good effects of intercrossing.
Want het blijft verbazingwekkend hoe sommige orchideeën in de loop van 80 miljoen jaar evolutie steeds meer op insecten zijn gaan lijken. En niet zo maar insecten, nee insecten van een speciale soort. Elke soort orchidee imiteert zijn eigen soort insect. Mimicry noemen biologen dat. Het succes daarvan is zo groot, dat er inmiddels 28.000 soorten orchideeën zijn, die op zes continenten voorkomen.

Zo imiteert de spiegelorchis (Ophrys speculum) niet alleen de vorm en kleur van het vrouwtje van een bepaald soort wesp (Dasycolia ciliata), maar ook haar geur en hoe zij aanvoelt. Voordat het insect in al zijn naïviteit door heeft dat hij niet met een vrouwtjes wesp paart, maar met een bloem van een orchidee, heeft de plant hem allang bestoven.

Nu zou je denken dat die wesp, na zich zo verneukt te hebben, voortaan wel beter uit zijn doppen kijkt. Maar nee hoor, hij gaat er weer stevig op los bij de volgende spiegelorchis. Ik moet er eerlijkheidshalve bij zeggen, dat die volgende spiegelorchis er voor gezorgd heeft, dat hij er net even iets anders uitziet, zodat die wesp wel kan denken mij overkomt zoiets geen tweede keer, maar dan toch weer voor de bijl gaat. Zodoende brengt hij het stuifmeel over van de ene spiegelorchis op de volgende.

Normaal zorgen bloemen ervoor, dat ze iets als beloning hebben voor insecten (nectar), maar zo vrijgevig zijn orchideeën niet. Ze krijgen helemaal niets die arme insecten.

Nog gekker wordt het als een orchis niet op het vrouwtje lijkt van een bepaald soort insect, maar op het mannetje. Dat is bijvoorbeeld het geval bij bepaalde soorten tijgerorchideeën (Oncidium). Zij worden bestoven door Centris-bijen. Deze bijen leven niet in kolonies, zoals onze bijen, maar solitair. Mannetjes hebben een territorium, dat ze verdedigen tegen andere mannetjes. Als er een tijgerorchidee in hun territorium staat, is er niets aan de hand. Maar zodra die orchidee ook maar even beweegt als gevolg van een passerend briesje, dan vliegt de bij erop af en geeft hem van katoen. Intussen wordt de orchidee bestoven. Het gevolg is dat er een heel leger aan orchideeën in het territorium van dat arme mannetje komt te staan.

André van Leijen, Smeden orchideeën complot, Centris-bij bestuift tijgerorchidee
Centris-bij bestuift tijgerorchidee

Door de specifieke een-op-eenverhouding tussen de soort orchidee en het soort insect, is de kans op bestuiving klein. En aangezien het oerwoud in de regel nogal groot is, kan het wel even duren voor het juiste soort insect passeert. Ook daar hebben orchideeën wat op gevonden. Ze beschikken niet alleen over een grote seksuele fantasie, ze hebben ook nog eens geduld. Dat betekent dat ze extra lang bloeien. Iets waarvan de mens overigens dankbaar gebruik maakt.

Een complot

Insecten zijn niet de enige die door orchideeën worden verleid. Ook mensen zijn het slachtoffer. De liefde van de mens voor orchideeën neemt soms dramatische vormen aan. Verzamelaars zijn bereid om voor een exemplaar van de Rothschilds slipperorchidee (Paphiopedilum rothschildianum) 5000 euro neer te leggen.

André van Leijen, Smeden orchideeën complot, Rothschilds slipperorchidee
De Rothschilds slipperorchidee komt voor op 500 – 1200 meter hoogte op de Kinabulu-berg in Noord-Borneo.

De liefde voor de Samoerai-orchidee (Vanda falcata) is nog heftiger. De plant komt voor in China, Japan en Zuid-Korea. Hij wordt zo genoemd, omdat in Japan tijdens de Edo-periode (17e eeuw) shogun Tougawa Ienari geobsedeerd raakte door de orchidee. Sindsdien is de plant het toonbeeld van de verfijnde Japanse cultuur geworden, die verder gaat dan het kweken van bonsai-boompjes. Alleen samoerais mochten de plant kweken. Thuis stelden de machthebbers de orchidee ten toon achter een netwerk van gouden draden en bezoekers moesten gekalligrafeerd papier voor hun mond houden om de bloemen te beschermen tegen ziektekiemen. In 2005 leverde een gecultiveerd exemplaar van de Samoerai-orchidee 60.000 euro op. Hetgeen de status van de plant als levend kunstvoorwerp alleen maar bevestigt.

André van Leijen, Smeden orchideeën complot, Vanda falcata
Vanda falcata

‘Onze orchideeën gaan de hele wereld over’, vertelt de eigenaar van de orchideeënkwekerij in Hua Hin. Hij leidt ons rond door een toverwereld van bloemen die meedeinen bij elk passerend briesje als kledingstukken aan de waslijn van het Vaticaan: de paarse vanda’s die eruitzien als de mantellones van bisschoppen, de witte nonnenkappen van de phanelopsissen.

 

Waarom zijn orchideeën zo mooi? Om met hun rijkdom aan kleuren en vormen insecten aan te trekken. Zeker. Maar zo langzamerhand begin ik te denken, dat orchideeën een complot gesmeed hebben tegen de mensheid. Net zoals ze dat tegen de insecten gedaan hebben.

Door natuurlijke selectie vindt survival of the fittest plaats, zei Darwin. De fittest zijn de exemplaren die de meeste nakomelingen voorbrengen. Zo worden insecten aan het werk gezet om zoveel mogelijk nakomelingen van een bepaalde soort orchidee te krijgen, zonder dat ze daarvoor een beloning krijgen. En zo worden ook mensen aan het werk gezet. Alleen krijgen wij wel wat terug. Schoonheid. Daarom zijn orchideeën zo mooi. De rotzakken!

 

 

Meer van deze auteur over beestjes, bloemetjes en wetenschap: https://www.trefpuntazie.com/mijn-vrouw-ziet-helaas-alles/

André van Leijen
Over André van Leijen 146 Artikelen
André van Leijen (1947), bioloog en vader van een dochter en een zoon, heeft les gegeven aan de Hogeschool Rotterdam en aan een middelbare school in Spijkenisse en in Vlaardingen. Hij ontwikkelde er lesmateriaal voor de natuurwetenschappelijke vakken en publiceerde in diverse bladen. Na zijn pensionering reisde hij met zijn Slowaakse vrouw twee jaar over de wereld, van Spitsbergen tot aan Kaap de Goede Hoop en van Vuurland tot het uiterste noorden van Canada. Daarna streken ze neer in Thailand en vervolgens in Schiedam. Van deze thuisbasis willen ze de wereld verder verkennen. Intussen werkt hij aan een boek.

3 Comments

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*