Na Trump zijn we nog lang niet van het populisme verlost


Donald Trump zal naar het zich laat aanzien toch het toneel verlaten. Stampvoetend als een acteur die zich er maar niet mee kan verzoenen dat voor hem het doek is gevallen. De spotlights gaan nu op iemand anders. In Trumps ogen een derderangs acteur die er volledig onterecht met de Oscar vandoor gaat.

Joe Biden moet nu de scherven van Trumps presidentiële populisme opvegen. Daarvoor zal hij in zijn rol en in statuur moeten groeien. De grote populist is op weg naar de uitgang, maar de vlag kan nog niet uit. In de VS stemden ruim 71 miljoen kiezers op Trump en ook in Europa, Azië en Zuid-Amerika is het populisme springlevend.

Op zich is dat een opmerkelijk fenomeen. Populisten stellen vrijwel altijd teleur. Ze hebben vaak charisma, wekken grote verwachtingen, winnen verkiezingen, worden regeringsleiders en dan komt de kink in de kabel. Als bestuurders zijn ze incompetent, corrupt en al gauw autocratisch. Tot ‘learning on the job’ blijken ze zelden in staat. Als je tot in het merg overtuigd bent van de eigen onfeilbaarheid, ben je niet geneigd naar de adviezen van onafhankelijke experts te luisteren. Dat maakt het tijdig corrigeren van falend beleid, een voorwaarde van goed bestuur, praktisch onmogelijk.

Populisme in groteske vorm

Trump is de belichaming van het populisme in zijn meest groteske en extreme vorm. Zijn presidentschap was een combinatie van karaktereigenschappen en ideologie die elders zijn weerga niet kent. Uiteindelijk was hij een soort sekteleider. Met aanhangers die heilig in hem geloven en voor hem door het vuur willen gaan. En op de achtergrond de cynici die zwaaiend met het wierookvat vooral uit eigen gewin de leider manipuleerden en exploiteerden. Trump was voor hen de ‘nuttige idioot’.

Peter van Nuijsenburg, Populisme, Verkiezingen VS,
Nee tegen populisme van links en rechts

Boris Johnson in Londen is eveneens een geval apart maar net iets minder rampzalig dan Trump. Zijn partij, de Conservatieven, heeft zich anders dan Trumps Republikeinen niet helemaal laten degraderen tot een applausmachine. Tegen zijn incompetentie komen ook partijgenoten in verzet. Vooralsnog haalt het niet veel uit maar ‘Boris’ beseft dat hij niet ongenaakbaar is. Als men in de partij al begint te filosoferen over mogelijke opvolgers van de premier, weet je dat de grens van je houdbaarheidsdatum niet gek ver weg is. Als hij er niet in slaagt een enigszins effectief corona-beleid tot stand te brengen, komt die datum rap dichterbij.

Trump en Johnson zijn in het Westen van de buitencategorie. In de derde wereld hebben ze hun eigen exemplaren, zoals Rodrigo Duterte in de Filipijnen en Jaïr Bolsonaro in Brazilië. In die landen gaat het evenmin goed maar dat zijn de burgers daar gewend. Slecht bestuur is eerder regel dan uitzondering. Figuren als Duterte en Bolsonaro vallen daardoor minder gauw op.

Sommige populisten kunnen bestuur

Van een andere orde zijn populisten die ook nog eens redelijk kunnen besturen. Zij maken er niet op voorhand een puinhoop van. Net als andere populisten zijn ze de profiteurs van het grote onbehagen dat ze indien nodig graag aanwakkeren. De afkeer van ‘elites’ en experts, het spelen op de kloof tussen stad en land, hoog- en laag opgeleid en de conflicten tussen etnische minderheden, staan ook bij hen op het repertoire. Ze onderscheiden zich van de meer onbehouwen collega’s doordat ze betere politici zijn.

Mannen als Viktor Orban in Hongarije, de PiS-heren in Polen, Recep Tayyip Erdogan in Turkije en Narendra Modi in India blijven meestal binnen de grenzen van de formele democratie. De instituties van de staat, de rechterlijke macht, het parlement, de bureaucratie zetten ze geleidelijk naar hun hand. Hun trawanten nemen het ‘maatschappelijk middenveld’, de civic society, de media, culturele organisaties, vakbonden etc. voor hun rekening. Zo ontstaat wat Viktor Orban de ‘illiberale democratie’ heeft genoemd. De democratie wordt versmald tot het houden van verkiezingen die hij en zijn geestverwanten altijd winnen. Andere wezenlijke kenmerken zoals de onafhankelijke rechtspraak, pluriformiteit van de pers en onafhankelijkheid van maatschappelijke organisaties verdwijnen op den duur uit zicht.

Pete3r van Nuijsenburg, Populisme, Trumpisme
Trumps Europese pendant Viktor Orban
Foto gezien op Spiked

Het is tot nog toe in landen als Polen, Hongarije, Turkije en India een succesformule gebleken. Orban is in Boedapest alleenheerser die wordt gesteund door een forse meerderheid van de Hongaren. De PiS-mannen hebben het moeilijker met de oppositie in de grote steden maar zitten mede dankzij de steun van RK-clerus nog vast in het zadel. In India kan Modi zijn verdeel en heers tussen de Hindoemeerderheid en Moslimminderheid nog steeds ongestoord voortzetten. En in Turkije is Erdogan de nieuwe sultan.

Het gevaar dat hen op de langere termijn bedreigt is dat zij hun hand overspelen. In een democratie kan een regeringsleider onvrede over zijn beleid niet lang straffeloos negeren. Als zijn antenne de signalen niet tijdig opvangt, zijn zijn dagen geteld. En anders vertellen de kiezers het hem wel. Een populistische regeringsleider is eerder geneigd die signalen in de wind te slaan. Ook omdat hij kritiek van zijn naaste omgeving (sowieso meestal hielenlikkers) niet accepteert en adviseurs met nog een minimum aan eigen oordeel heeft ‘weggezuiverd’.

Intussen is Orban een uiterst effectieve spelbreker in de EU. Doordat alle belangrijke besluiten over bijvoorbeeld de EU-begroting en het corona-steunpakket met unanimiteit moeten worden genomen, kan hij deze blokkeren. Dit veto is zijn wapen tegen ‘inmenging’ van de EU in de ‘binnenlandse aangelegenheden’, lees de ondermijning van de democratie, van Hongarije. In Brussel zouden ze Orban graag schorsen en de subsidiekraan dicht draaien, maar het blijft bij gekef. De christen-democraten in het Europese Parlement durven hem niet eens uit de partij te gooien.

Nu Trump opstapt en Johnson in zijn eigen incompetentie voortsmoort is Orban voor de populisten in West-Europa waarschijnlijk het enige ‘rolmodel’ dat niet aan aantrekkingskracht heeft ingeboet. Maar Orban drukt ze door zijn succes met de neus op een paar onwelgevallige feiten. Geert Wilders, Marine Le Pen en de extremistische herrieschoppers in de Alternative für Deutschland (AfD) blijken niet in staat om in de buurt van echte regeringsmacht te komen. Als het er op aankomt, geeft de kiezer niet thuis. De gevestigde orde wakker schudden en een schop onder het vadsige zitvlak verkopen, meer wordt hun populisme niet toevertrouwd. Aan regeringsverantwoordelijkheid mogen ze hooguit ruiken.

Dat onrust stoken zal de functie van populisten blijven zolang die gevestigde orde voor veel kiezers terecht en minstens even vaak onterecht de oorzaak van hun ongenoegen blijft. We zijn nog lang niet van ze af.

Eerder op Trefpunt: Het populisme light van Rutte

Peter van Nuijsenburg
Over Peter van Nuijsenburg 233 Artikelen
Journalist en publicist Peter van Nuijsenburg (1951) werkte in het verleden bij De Telegraaf, Elsevier en persbureau GPD, het Financieele Dagblad en diverse omroepen. Hij was correspondent in Johannesburg, Berlijn, Tokio en Rome. Peter was voorheen ook parlementair en economisch redacteur. Hij is liefhebber en kenner van kunst en cultuur. Bij dagblad Trouw publiceerde hij boekbesprekingen. Beroepsmatig en (meer recentelijk) als toerist was hij in Thailand en andere Asean–landen.

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*