Impressies uit Mongolië (slot): Sjamanisme, goed voor natuur en mens

Dat er wolven in het Altai-gebergte voorkomen, wisten we. Maar dat we er een tegen zouden komen, hadden we niet verwacht. Het beest zit met een ketting vast aan een paal die in de grond geslagen is. Hij ligt te slapen, maar zodra hij door heeft dat er bezoek is, springt hij op en begint rondjes te lopen. Alsof hij blij is dat hij gezelschap krijgt. Zoals honden tegen hun baas opspringen als hij van zijn werk thuiskomt. Maar dit is geen hond. En ook al is hij nog jong, we blijven liever op een veilige afstand.

‘Neem een foto’, zeg ik tegen Linda, mijn vrouw. Maar ze schudt haar hoofd. ‘Geef mij dan de camera.’ Maar ook dat wil ze niet. Ze wil er niet aan herinnerd worden later.

André van leijen, Mongolië, Sjamanisme, Ger met adelaar
De wolf hebben we niet gefotografeerd. Wel de ger van de eigenaar. Naast de ger zit een gouden adelaar die gebruikt wordt voor de jacht. (Foto: ©Linda Tluckova)

‘Waarvoor hebben ze hem hier?’, vraag ik aan Chimeg. Chimeg is onze gids. Ze is dun. Of moet ik zeggen rank? Met haar hoedje en haar te grote zonnebril zou je zeggen dat het een Japanse was. ‘Misschien gaan ze hem temmen voor de jacht’, zegt ze. ‘Zoals de oermensen wolven temden, zodat het uiteindelijk honden werden.’ Ze speelt de vraag door aan de eigenaar, een Kazach, die met zijn familie hoog in het gebergte leeft. De Kazach zegt, dat hij hem laat groeien en als hij groot genoeg is, dat hij hem dan dood maakt, om de pels te verkopen in het dorp.
Zonder iets te zeggen draait Chimeg zich om en loopt de berghelling op. Een paar paarden staan te grazen. Tussen het gras staan alpiene planten, edelweiss, steenbreeks…

‘Kazachs doen dat, wij Mongolen niet’, zegt ze na een tijdje. ‘Wij stammen af van de wolf.’ Ze vertelt dat lang geleden een jongen verdwaald was in de bergen. Dat er geen water was en niets te eten. Dat een wolvin hem onder haar hoede had genomen en hem had grootgebracht. Dat ze, toen hij eenmaal groot genoeg was, met hem de liefde had bedreven en dat daar alle Mongolen uit voortgekomen zijn. ‘Bovendien’, zegt ze, ‘zijn de meeste Mongolen sjamanisten.’

Sjamanisme

We stoppen bij een aantal op elkaar gestapelde stenen. Chimeg pakt een steen, loopt drie keer tegen de klok in rond de stapel en legt dan haar steen erop.
‘Waar is dat goed voor?’, vraag ik.
‘We noemen het een ovoo. Het is om de hemel te eren en om een goede reis te hebben.’
‘Sjamanisme?’
Ze knikt.
‘Ben jij sjamanistisch?’, vraag ik.
‘Boeddhistisch en sjamanistisch, maar in de eerste plaats sjamanistisch.’

Tussen de stenen van de ovoo hangen khata’s, blauwe linten. Er liggen geldbiljetten en snoepjes voor de hemelgoden. ‘Het blauw van de linten stelt de hemel voor’, zegt Chimeg.

André van leijen, Mongolië, Sjamanisme, Ovoo
Een Ovoo zonder blauwe linten. (Foto: ©Linda Tluckova)

Hoger op de helling staan een paar yaks. De vacht hangt in lappen van hun rug. Chimeg raapt nu en dan een steen op, om hem te bekijken. Elke keer legt ze de steen precies zo terug als ze hem gevonden had. ‘In het sjamanisme zijn mens en natuur met elkaar in evenwicht’, zegt ze. ‘We kappen niet zo maar bomen, de nesten van vogels verstoren we niet en we doden niet onnodig dieren. We eten alleen de oude dieren. Jonge dieren zijn voor de toeristen. Planten en dieren hebben een geest. Net als de hele natuur. Daarom maken we liever geen gaten in de grond. Als we toch een gat in de grond moeten maken, bijvoorbeeld om de palen van een ger vast te zetten, vullen we het weer op, als we weggaan. Dat hier kopermijnen zijn, vinden we verschrikkelijk.’

Ze zegt het met een vlakke stem als een leerling die voorleest uit het lesboek geschiedenis. Als ze uitgepraat is, geeft ze een knikje met haar hoofd, alsof ze me zojuist een dienst heeft bewezen. Veel Aziaten doen dat. Intussen heeft ze tussen de stenen een plastic flesje gevonden. Ze raapt het op en stopt het in een tasje, dat ze speciaal bij zich heeft voor zwerfafval. Kennelijk hoort dat ook bij het Mongoolse sjamanisme, want we zien weinig rondzwervend afval, zelfs niet in een miljoenenstad als Ulaanbaatar.

Wanneer we de yaks zijn gepasseerd komen we bij een berg stenen, die een stuk groter is dan de ovoo. Ook hier zijn rond de stenen blauwe khata’s gedrapeerd. Tussen de keien schemeren botten en schedels van dieren door. Aan de hoorns te zien zijn ze afkomstig van ibexen.
‘Die dieren zijn geslacht en opgegeten’, zegt Chimeg. ‘Zo geven we ze terug aan de natuur.’

André van leijen, Mongolië, Sjamanisme, Ibex-hoorns
Een ovoo met de hoorns van de Ibex, een soort steenbok. Het blauw van de khata’s stelt de hemel voor. (Foto: ©Linda Tluckova).

Een ecologische tempel

Na een half uur lopen, komen we bij een tempel, die eenzaam boven op een heuvel staat. Ik laat het beeld op me inwerken. Twaalf witte beelden van dieren staan in een kring rond een kleinere kring van vijf beelden. De rondingen van het bouwwerk vloeien over in de rondingen van de omringende heuvels. De woorden van Chimeg gonzen in mijn hoofd: “In het sjamanisme zijn mens en natuur met elkaar in evenwicht”.

Ze wijst naar drie beelden die neerzien op de andere beelden. ‘Hier zie je hoe sjamanisme en boeddhisme verenigd zijn’, zegt ze. ‘In het midden zie je de Stupa van Verlichting. Links daarvan zit Sagaan Ubgen, de Witte Oude Man, de god van het leven en de vruchtbaarheid. Het beeld rechts, die met het kind op haar schoot, is de Groene Tara, de vrouwelijke kant van het universum.  Het zijn man en vrouw die het leven op aarde voortbrengen.’ Weer dat knikje.

‘En wat stellen die dieren voor?, vraag ik.
‘De twaalf dieren stellen de uren van de dag voor. Of de twaalf maanden van het jaar. Of zo je wilt, de 12 jaar van de Mongoolse tijdcyclus. De vijf dieren binnenin zijn de Big Five van Mongolië: paarden, koeien, geiten, schapen en kamelen. Zoals je ook de Big Five van Zuid-Afrika hebt. Het geeft ons respect weer voor de dieren. Ze zijn net als wij.’
‘Vandaar dat je wegliep bij die wolf.’
Ze geeft geen antwoord.

We lopen weer terug naar de auto die beneden geparkeerd staat. Linda fotografeert de planten die we tegenkomen. Later zullen we proberen ze op naam te brengen. Er bekruipt me het gevoel dat er iets niet klopt. Sjamanisme is net als boeddhisme teruggekeerd in de Mongoolse samenleving, nadat het lange tijd onderdrukt is geweest door het communisme. Tengriïsme wordt de Mongoolse versie van het sjamanisme genoemd. De Mongolen vereren nog steeds de Munkh Khukh Tengri, de Eeuwige Blauwe Hemel. Het klinkt allemaal zo mooi, dat respect voor de natuur. Misschien moest ik zelf ook maar sjamanist worden.

Vlees, vlees en nog eens vlees…

Op de weg terug naar Ulaanbaatar, de hoofdstad van Mongolië, passeren we uitgestrekte steppen. Nu en dan staat een eenzame ger in het verlaten landschap. Er omheen staan paarden en koeien te grazen. Ik moet denken aan Argentinië, toen we door de pampa’s trokken. En ik bedenk me dat de Mongolen net als de Argentijnen notoire vleeseters zijn. Vlees, vlees en nog eens vlees. Iets anders eten ze niet.

André van leijen, Mongolië, Sjamanisme, Ger met paarden
Eenzame gers. (Foto: ©Linda Tluckova)

61 procent van de Mongoolse baby’s heeft een tekort aan vitamine D door dat eenzijdige eetpatroon. Het viel ons op dat een opvallend aantal mensen O-benen heeft, toen we in Ulaanbaatar waren. Eerst dachten we dat dat door het paardrijden kwam, maar het komt doordat ze als kind rachitis hebben gekregen door het gebrek aan vitamine D. Mongoolse vrouwen hebben de laagste hoeveelheid vitamine D ter wereld.

Hier op de steppe zie je de voedselketen op zijn simpelst: Gras > Koe > Mens. In een ger woont één familie. Die eten allemaal vlees. Hoe groot moet het stuk steppe wel niet zijn om het vee en daarmee de familie te voeden? Overbegrazing en verwoestijning van de Mongoolse steppe is al enkele decennia een probleem. Zou wat minder vlees niet beter passen bij het sjamanisme? Zouden mens en natuur dan niet meer met elkaar in evenwicht zijn? Ik vraag het me af. Want minder vlees betekent meer groenten en fruit. En dat betekent meer akkerbouw en dat heeft ook zijn keerzijde voor de natuur. Bovendien moet je dan op één plek blijven en hard werken. Maar de Mongolen zijn nomaden. En terwijl de koeien buiten staan te grazen, kun je lekker in je ger naar de Mongoolse versie van “Goede tijden, slechte tijden” zitten kijken op je flatscreen.

Bij Lotus Guesthouse in Ulaanbaatar nemen we afscheid van Chimeg. Even overweeg ik haar te vragen of ze ook zo veel vlees eet. Maar ach, waar bemoei ik me ook mee? We omhelzen elkaar en geven elkaar drie kussen. Ik besluit toch maar geen sjamanist te worden.

Dit is het laatste deel van deze serie over Mongolië. 

Eerdere Mongolië-reportages op Trefpunt: 

De Amazones van Mongolië

De wilde paarden van de kolonel

Hoe word ik een goede keelzanger

Wilt u meer weten over onze reis door de Gobi-woestijn, ga dan naar:
Discovering the Hotspots of Gobi desert
Daar staan ook veel foto’s.

André van Leijen
Over André van Leijen 152 Artikelen
André van Leijen (1947), bioloog en vader van een dochter en een zoon, heeft les gegeven aan de Hogeschool Rotterdam en aan een middelbare school in Spijkenisse en in Vlaardingen. Hij ontwikkelde er lesmateriaal voor de natuurwetenschappelijke vakken en publiceerde in diverse bladen. Na zijn pensionering reisde hij met zijn Slowaakse vrouw twee jaar over de wereld, van Spitsbergen tot aan Kaap de Goede Hoop en van Vuurland tot het uiterste noorden van Canada. Daarna streken ze neer in Thailand en vervolgens in Schiedam. Van deze thuisbasis willen ze de wereld verder verkennen. Intussen werkt hij aan een boek.

2 Comments

  1. Weer een prachtig verhaal, André. Wat ik me inmiddels wel afvraag: denk jij weleens na over jouw footprint? Je reist de hele wereld over! Dat kun je compenseren door (deels) veganistisch te gaan leven. Woensdagavond bezocht ik een zeer interessante bijeenkomst daarover met de New Yorkse auteur Jonathan Safran Foer. Vertel ik je straks in R’dam wel over.

  2. Haaaa, wat een heerlijk en evenwichtig einde van de reeks over Mongolië.
    Er kwam gelijk een soort van rust over mij bij het lezen.
    Die lichte toets waarmee je gedachten en landschappen neerzet…

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*