Machiavelli in China


In het Westen heeft men vaak de neiging politiek in morele termen te zien. Politici moeten ‘deugen’, beleid moet ‘rechtvaardig’ zijn, corruptie ‘bestraft’ worden, transparantie is een ‘vereiste’. Politiek is moraal in de praktijk.

Een politicus die te vaak betrapt wordt op leugens verliest zijn geloofwaardigheid. Hij wordt, meestal, maar niet altijd, onverkiesbaar. Een regering die in haar beleid te opzichtig haar oren laat hangen naar bijvoorbeeld het bedrijfsleven, moet vrezen voor een afstraffing door de kiezers. Niemand wordt zo verguisd als de ‘zakkenvuller en graaier’ en daar hoeven ze niet eens aantoonbaar corrupt voor te zijn. Het ‘gekonkel in achterkamertjes’ is voor het grote publiek synoniem aan de verdorvenheid van de politiek.

Dit is voor ons in het Westen zo vanzelfsprekend dat we een afwijken van deze normen niet alleen nauwelijks begrijpen maar ook meestal meteen veroordelen. Donald Trump kon heel ver gaan, maar hij heeft vorige week met zijn opruiende toespraak en de bestorming van het Capitol door zijn aanhangers, alle grenzen overschreden. Zelfs voor veel Republikeinen is de maat nu vol. Het optreden van de nog-president was een aanval op de democratie en haar waarden. Trump moet bestraft worden. Hij mag nooit meer onheil aanrichten.

Het komt zelden bij ons op dat die normen, waarden en eisen voornamelijk westerse concepten zijn. In grote delen van de wereld gelden ze niet of nauwelijks, of wordt er om opportunistische redenen hooguit lippendienst aan bewezen. (Niet dat het Westen altijd zo onkreukbaar is en was. Duitsland was ooit het land van de denkers en dichters maar bracht ook een dictatuur voort die op industriële schaal Joden, Sinti, homo’s en gehandicapten uitroeide.) 

Als het in de Westerse kraam te pas komt, wijken de eigen normen vrijwel altijd voor belangen. Dat gebeurt vooral in de buitenlandse politiek. Daar kan dat vaak ongestraft. ‘Democratie brengen’ en ‘natievorming’ zijn vaak de schaamlap waarachter grote belangen, olie en andere vitale grondstoffen, schuil gaan. Het is hypocriet, zeker, en het is ook realpolitik.

In de extreme vorm van realpolitik zijn spelregels voor de dommen en naïevelingen. Alles waarmee je kan wegkomen is geoorloofd. Zelfs in de brave West-Europese democratieën waar men die spelregels doorgaans in acht neemt, maken politici zich daar regelmatig aan schuldig. Soms worden ze inderdaad ter verantwoording geroepen. Dat gebeurt voornamelijk als ze het te vaak te bont hebben gemaakt en zelfs dan ontsnappen ze soms de dans. Realpolitik vinden we om die reden in het Westen meestal cynisch en immoreel en ‘dus’ niet kunnen. 

Joseph Henrich

De Canadese antropoloog Joseph Henrich muntte voor het Westerse complex van ideeën, normen en waarden de term ‘WEIRD’ (Western, Educated, Industrialised, Rich, Democratic)*. Die ideeën zaten ook in het pakket waarmee de Westerse imperialisten de inheemse bevolking wilden verrijken. Althans, zodra ze daar rijp voor waren. 

(Dat die ideeën vaak niet aansloten bij de cultuur en tradities in die koloniën wilden ze meestal niet zien. Ook omdat de inheemse, door de kolonisator opgeleide elites die ideeën vaak overnamen. Meestal met een eigen interpretatie die de koloniale mogendheden uiteindelijk niet beviel.) 

In de afgelopen 10 tot 20 jaar heeft het Westen veel van zijn glans verloren. Door de Grote Recessie, de zinloze oorlog in Irak, en nu ook door het chaotische corona-beleid en wat u zelf nog meer kan bedenken. WEIRD heeft misschien niet afgedaan, maar wel geduchte concurrentie gekregen. Met name van de nieuwe supermacht, China.

Het Westen verkeerde lang in de veronderstelling dat China op den duur ook WEIRD zou worden. Als Beijing opgenomen zou worden in de globale handelsnetwerken was dat eigenlijk onvermijdelijk. Zeker sinds de Val van de Muur in 1989 was het elke staatsman zonder oogkleppen duidelijk dat je WEIRD moest zijn om vooruit te komen in de wereld. Elke andere ideologie, visie of hoe je het ook wil noemen, lag uitgeteld op de ‘boulevard der gefnuikte dromen’. De liberale, kapitalistische democratie was het enige levensvatbare toekomstmodel.

Daar dachten ze in Beijing anders over. Van die formule namen ze alleen het kapitalisme over, en dan wel zo ongebreideld dat Westerse kapitalisten daar alleen maar van konden dromen. Het liberalisme en de democratie mochten ze in het Westen houden. Dat Chinese model noemden ze ‘socialisme met Chinese kenmerken’. Het is vooralsnog een succesnummer.

In dit ‘socialisme’ bestaan die Chinese kenmerken behalve uit dat kapitalisme vooral uit het lak hebben aan Westerse normen en waarden. Democratie, mensenrechten, onafhankelijke rechters, transparantie, enfin de hele Westerse canon, de soft power, komen in het Chinese boek niet voor. Het gaat puur en alleen om macht, van het harde naakte soort. De Chinese belangen, zoals gedefinieerd door president Xi Jinping en zijn trawanten, staan op de eerste tot en met de tiende plaats.

Voor die belangen mag je, nee moet je, als het zo uitkomt, mensenrechten vertrappen, minderheden onderdrukken, internationale afspraken en verdragen aan de laars lappen. Naar schatting een miljoen Oeigoeren zitten daarom in ‘heropvoedingskampen’ waar ze dwangarbeid verrichten. Hong Kong is op die manier definitief onder het juk van Beijing gebracht en Taiwan wacht op den duur hetzelfde lot. Dissidenten verdwijnen in het gevang, in binnenlandse ballingschap of op een onbekende begraafplaats. Wanneer landen Beijing onwelgevallige geluiden laten horen, krijgen ze, naast economische sancties, te maken met de ‘Rambo-diplomatie’. Dat heeft niets te maken met diplomatie en alles met intimidatie. Vaak binden die landen dan meteen in.

Als je Niccolo Machiavelli vanuit het vroeg 16e eeuwse Florence naar het hedendaagse Beijing zou kunnen laten vliegen, zou hij veel, niet alles, zien dat zijn goedkeuring zou wegdragen. Het zou vaak iets subtieler mogen, maar in essentie doen Xi Jinping en co wat de Florentijnse politicoloog in zijn ‘De Prins’ heeft voorgeschreven. Machtsbehoud en -uitbreiding rechtvaardigen nagenoeg alles.

Het Chinese model zal bij ons in het Westen niet aanslaan. Maar landen in de directe invloedsfeer van Beijing, Vietnam, Thailand, Cambodja, Laos en Birma, zullen zich moeten schikken. Beijing bemoeide zich vroeger in principe niet met de regeringsvorm van die landen zolang ze maar hun plaats in de door China vastgestelde orde accepteerden. Of dat nog zo zal zijn als ze (te) WEIRD willen worden, moeten we afwachten.  

*Joseph Henrich, ‘The WEIRDEST people in the world. (Weird betekent natuurlijk ook ‘maf’).


Beste lezer

Trefpunt Azië is een reclamevrije site geheel gemaakt door vrijwilligers. Al onze berichten zijn voor iedereen te lezen. Maar het in stand houden van een website als Trefpunt Azië kost geld; er zijn kosten voor software om de site te maken en de huur van serverruimte zodat hij te zien is. Die kosten worden gedragen door leden van de redactie en die kunnen daarbij wel wat hulp gebruiken. Als u wilt helpen met een (kleine) bijdrage klik dan op de rode knop rechtsonderdaan op de pagina en doneer, dat kan al vanaf 3 euro. Wilt u op een andere manier helpen? Mail dan even met de redactie: post@trefpuntazie.com

Dankzij uw bijdrage kan Trefpunt Azië elke dag nieuws en achtergronden uit uw favoriete werelddeel blijven brengen.

 

Peter van Nuijsenburg
Over Peter van Nuijsenburg 248 Artikelen
Journalist en publicist Peter van Nuijsenburg (1951) werkte in het verleden bij De Telegraaf, Elsevier en persbureau GPD, het Financieele Dagblad en diverse omroepen. Hij was correspondent in Johannesburg, Berlijn, Tokio en Rome. Peter was voorheen ook parlementair en economisch redacteur. Hij is liefhebber en kenner van kunst en cultuur. Bij dagblad Trouw publiceerde hij boekbesprekingen. Beroepsmatig en (meer recentelijk) als toerist was hij in Thailand en andere Asean–landen.

1 Comment

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*