Lotusvoetjes: de Chinese traditie om voeten in te binden

’s Lands Wijs, ’s Lands Eer, zei men vroeger. Soms is die ‘Wijs’ voor ons onbegrijpelijk, maar voor de betreffende mensen gewoon, of zoals in dit geval: extreem pijnlijk.

We kennen het vast, die oude gewoonte van Chinese vrouwen om hun dochters de voeten te binden, zodat ze op oudere leeftijd geen kant meer op kunnen. In onze ogen is dat verminken, te vergelijken met vrouwenbesnijdenis in Islamitische landen of weduweverbranding in India, maar voor   Chinezen was dat ooit het toppunt van aantrekkelijkheid. Tradities verdwijnen niet makkelijk, zeker niet in traditionele culturen. En het zijn altijd de vrouwen die de traditie aan den lijve ondervinden.

Loes Modderman, Lotusvoetjes, Boekomslag

Ik heb er een prachtig boek over : Splendid Slippers – A Thousand Years of an Erotic Tradition, van Beverley Jackson (1997). Jackson vertelt het verhaal van het binden van de voeten gezien vanuit een meisje dat het ondergaat; een ceremonie die voorgoed haar bewegelijkheid zal inperken en haar onbezorgde kindertijd tot een eind brengt.
De toekomst is pijn, tot de voeten zo misvormd zijn dat ze passen in de absurd kleine schoentjes en ze aantrekkelijk is geworden voor een huwelijkskandidaat. Want niet het gezicht van een meisje is doorslaggevend, maar de grootte van de lotusvoetjes.

Vrouwelijke specialisten deden het voeten binden

Wij kunnen ons niets voorstellen bij die aantrekkelijkheid, maar de traditie van het voetbinden is oeroud en tot voor kort onuitroeibaar gebleken. De schrijfster waarschuwt in haar inleiding voor de voor de hand liggende conclusie dat mannen verantwoordelijk zijn voor vrouwenmishandeling. Maar het waren de moeders, tantes en grootmoeders of vrouwelijke specialisten die het binden deden, met volle overtuiging. Vergelijkbaar dus met de vrouwenbesnijdenis die ook door vrouwelijke familieleden wordt doorgedrukt. De vraag is dan: hoe kun je iets waar je zelf zo onder geleden hebt doorgeven aan je kinderen? Zo sterk zijn culturele gebruiken blijkbaar.

Loes Modderman, Lotusvoetjes, Lotusvoeten1

Jackson vertelt dat de praktijk van het voetbinden ontstond toen de Tang Dynastie (618-907 CE) plaats maakte voor de ‘Five Dynasties and Ten Kingdoms’ (907-960). Maar hoe en waarom precies de praktijk werd ingevoerd, en wie de eerste vrouw met gebonden voeten was is onbekend.  Wel weten we dat het begon in de koninklijke paleizen, en het bleef een exclusief gebruik van de hoogste kringen en de allerrijksten tot aan de 17de eeuw. Mensen apen elkaar na, en gebonden voeten gaf aanzien. En dus siepelde het gebruik van de hoogste naar de lagere kringen. Eind 17de eeuw waren er miljoenen vrouwen met gebonden voeten, uit alle sociale klassen.

Ook al staat er niets vast, de legende over het ontstaan van de traditie is als volgt.
Prins Li-Yu, die regeerde over een van de tien koninkrijken, had een favoriete concubine die goddelijk kon dansen. Ze danste op een platform in de vorm van een rijkversierde lotus, op een oude variatie van de huidige balletspitzen, met windsels rond voet en been die haar dans nog opwindender maakte.

Loes Modderman, Lotusvoetjes, Lotusvoet2

Haar voorbeeld leidde niet tot het fabriceren van balletschoenen maar uiteindelijk tot de aanpassing van de vrouwelijke voet. Vrouwen aan het hof bonden windsels om hun voeten om ze kleiner en eleganter te laten lijken. Pas na verloop van tijd ontstond de definitieve vervorming van de voet, door het breken van de botten en daarna het binden in de typische, nooit meer terug te draaien vorm. De ironie wil dat geen enkele vrouw met ‘lotusvoetjes’ nog in staat is te dansen.

Soms al met 3 jaar ingebonden voeten

Hoe het binden gebeurde hing af van de binder, maar ook van de plaatselijke traditie. Meestal gebeurde het rond het 6de jaar, maar soms ook al met 3 jaar, als het voetje nog soepel en klein was. 6 jaar werd als de ideale leeftijd beschouwd. Volgens Chinees gebruik werd de dag waarop met het binden werd begonnen zorgvuldig gewicheld. Naast astrologische aanwijzingen waren er speciale dagen die als gunstig golden, zoals de geboortedag van Kuan Yin, de godin van het mededogen. Niet dat het kind daar iets aan had.

Loes Modderman, Lotusvoetjes, Lotusvoet3

Voor de rest van de familie was het begin van het binden een feestdag, en men kwam van heinde en ver om het mee te maken. De moeder van het meisje maakte tevoren minuscule rode schoentjes, prachtig geborduurd, en die werden op het altaar van de godin gelegd, vergezeld van offers van fruit en bloemen en veel gebeden dat het kind gezegend zou worden met gouden lotusvoetjes die haar een schitterend huwelijk zouden bezorgen.

Het binden werd meestal niet door de moeder gedaan maar door vrouwen die veel ervaring hadden, of soms ook door de aanstaande schoonmoeder. Eerst moesten de voetjes geweekt worden. Dat op zich was al een heel gedoe. Soms was het alleen warm water gemengd met kruiden, maar beter was een vloeistof van gekookte apenbeenderen. Dat was lastig omdat de voeten ook te week konden worden, en dan moesten ze weer in een bad van koperpoeder en aluin om de botten weer steviger te maken. In de provincie Shanxi maakte men het nog bonter: de voeten van het kind werden in een opengesneden lam gelegd, twee uur lang, en als er geen lam voorhanden was, dan in een kip.

Loes Modderman, Lotusvoetjes, Lotusvoet5
Lotusvoet5

Na die behandeling werd onmiddellijk met binden begonnen, zonder de voeten af te spoelen. In andere delen van China werden de voeten na het weken stevig gedroogd zodat overtollige huidcellen werden verwijderd. Natuurlijk werden de teennagels zo kort mogelijk geknipt, want die mochten niet in het vlees groeien. en infecties veroorzaken.

Stukjes glas in de voeten

Het binden ging als volgt.
Met een strook stof van 3 meter lang en 5 cm breed werden de vier kleinere tenen onder de voet geforceerd en hiel en voorvoet naar elkaar toegebracht. Met grote voortvarendheid werd het voetje in de gewenste stand vastgezet en de windsels aan elkaar genaaid, zodat het kind ze er niet af kon trekken. Soms maakte men de windsels van te voren nat, zodat ze bij het drogen zouden krimpen. In de dagen en weken erna werden de windsels regelmatig opnieuw aangebracht, steeds een beetje strakker. Om de marteling nog erger te maken werden vaak stukjes glas  en andere scherpe dingen in de binding verwerkt. De open wonden maakten dan dat er meer vlees zou afsterven.

Loes Modderman, Lotusvoetjes, Lotusvoet4

De schoentjes waar het kind op moest strompelen werden kleiner en kleiner. Het streven was dat de volwassen voet onder de 10 cm zou blijven, maar dat lukte niet altijd. Op de foto is duidelijk te zien hoe de tenen werden weggeklapt onder de voet, zodat die de vorm van de puntige lotusknop  benaderde. Het hele bindproces nam twee jaar in beslag. Voor het kind enigszins kon lopen op haar mismaakte voetjes was ze jaren verder.

Loes Modderman, Lotusvoetjes, Omgeklapte voet

Niet alle Chinese vrouwen ondergingen dit barbaarse ritueel. In de jaren dat de Manchu het in China voor het zeggen hadden (Qing Dynastie, 1644-1911) werd het voetbinden verboden, maar dat had weinig effect op de Han Chinezen die hun traditie niet zomaar opgaven. Ook was er de mogelijkheid tot ‘los binden’. Om toch schijnbaar mee te doen werd bij bepaalde gelegenheden de voet ingewikkeld zodat hij veel smaller leek. In sommige dorpen was het de gewoonte dat meisjes hun voeten bonden voor het huwelijk, en was dat eenmaal voltrokken dan ging het ongerief er weer af.

Huwelijksmarkt

Mannen kregen het in de 20er jaren ook te pakken. Om in de modieuze smalle schoenen van die tijd te passen, bonden ze hun voeten net als vrouwen. Ook mannelijke prostituees deden dat. Maar sommige bevolkingsgroepen behielden hun verstand. Vrouwen die veel lichamelijk werk deden, op het land of in vissersboten moesten goed uit de voeten kunnen, en zij bonden hun voeten niet.

Loes Modderman, Lotusvoetjes, Lotusvoet6

Maar voor al die miljoenen vrouwen met echte gebonden voeten waren hun lotusvoetjes hun aantrekkelijkste bezit. De schitterend versierde schoentjes van soms maar 7½ cm lang maakten van de voeten een blikvanger en het meest begeerde deel van de vrouw. Jackson schrijft: “Een meisje met een zool van 7½ cm en een onaantrekkelijk gezicht had een betere kans op de huwelijksmarkt dan een meisje met 12½ cm schoenen en het gezicht van een madonna. ”

Huwelijksmakelaars reisden naar mannelijke kandidaten met de schoentjes van het meisje. Op grond daarvan werd een huwelijk gearrangeerd. De rest van het kind, dat vaak heel jong trouwde, was niet belangrijk. Alleen de maat van de lotusvoetjes, en het borduurwerk van de schoentjes die het kind zelf maakte, telde.

Loes Modderman, Lotusvoetjes, Lotusvoet7

In de regel maakten alle vrouwen hun eigen schoenen, een kunst die ze al als kind leerden van hun moeder. Kleuren waren belangrijk, omdat iedere kleur in China een rituele betekenis heeft. Daarom had iedere vrouw een aantal schoentjes voor feesten en rouw, maar ook gebonden aan de leeftijd van de drager. Natuurlijk werd er ook rekening gehouden met het jaargetijde. De regels waren strikt. Zo was het voorgeschreven dat iemand in de rouw witte, of kleurloze schoenen moest dragen, die naarmate de tijd verstreek meer versierselen mochten hebben.

Loes Modderman, Lotusvoetjes, Lotusvoet8

Hoewel officieel het binden in 1911 verboden werd, kwam er pas een eind aan onder Mao, die op praktische gronden het binden verbood. Men kon nu eenmaal niet voor de gemeenschap ingezet worden als men alleen met kleine stapjes kon lopen. In die tijd kwam ook het ‘ontbinden’ in zwang. Jongere vrouwen deden moeite om hun misvormde voeten langzaamaan een normalere stand te geven, een langdurig proces dat buitengewoon pijnlijk was en ook nooit de schade werkelijk kon herstellen. Oudere vrouwen probeerden het ook, maar hoe ouder, hoe meer pijn, en velen lieten het liever zoals het was.

Nu zijn lotusvoetjes bijna verdwenen en zijn de schoentjes alleen nog kunstwerkjes, herinneringen aan een pijnlijke 1000-jarige Chinese geschiedenis.

Loes Modderman
Over Loes Modderman 14 Artikelen
Loes Modderman is geboren en getogen in Amsterdam. De liefde voor boeken, taal en schrijven kreeg ze van huis uit mee. In haar tienerjaren raakte ze geïnteresseerd in wereldculturen, mythologie en religies. Loes werkte vele jaren in de gezondheidszorg en als zelfstandig micro-fotograaf, studeerde Engels en Hebreeuws. Ze schreef de boeken 'Dubbelklik' en 'Bergen stenen, korrels zand en publiceert tevens op haar eigen website scienceart.nl. Modderman is medewerkster van magazine Bres, dat het kompas richt op universele spiritualiteit.

1 Comment

  1. Ik heb veel waardering voor dit mooie verhaal, of vreselijk verhaal al naar gelang je gezichtspunt.
    Ik heb 50 jaar geleden drie jaar als arts in Tanzania gewerkt. Daar kwam toen de vrouwenbesnijdenis voor bij bijna alle meisjes, christenen, moslims en animisten, nu gelukkig nog maar bij een paar procent. Het was meer een cultureel dan een religieus verschijnsel. En ook toen in Tanzania waren het de vrouwen die er op aandrongen.

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*