Literatuur. Philip Roth: de beste schrijver van zijn generatie

De woensdag overleden Philip Roth behoort tot het illustere rijtje grote schrijvers die nooit de Nobelprijs voor literatuur heeft gekregen. Met Vladimir Nabokov, John Updike, Graham Greene, Evelyn Waugh, Louis Paul Boon, Yukio Mishima telt die eregalerij meer belangrijke schrijvers dan de lijst van de door het comité uitverkorenen. Waarom hij stelselmatig is gepasseerd weten ze alleen in Stockholm. Blinde vlek, politieke correctheid en/of bekrompen anti-amerikanisme? Aan het werk kan het niet liggen.

Profiel van de beste Amerikaanse schrijver van zijn generatie.

 

Peter van Nuijsenburg, Philip Roth, Necrologie

Foto BBC.com

In 2004 publiceert Philip Roth een roman die je nu met enige goede wil profetisch zou kunnen noemen. In dat boek, The plot against America, beschrijft hij een ontwikkeling die zich nu ook in onze tijd dreigt af te tekenen. Niet voor de volle honderd procent, dat kan niet, maar toch, de overeenkomsten en parallellen zijn frappant.
The Plot against America is een alternatieve geschiedenis van Amerika tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het is een ‘wat als- roman’: wat zou er gebeurd zijn als de geschiedenis in 1940 een andere afslag had genomen?

De wat als-roman is een lastig genre. Je moet van goede huize komen om het alternatieve scenario een overtuigend en realistisch patin te geven. Het risico dat je je vergaloppeert is groot. Daarom had Roth er zich tot nog toe verre van had gehouden maar nu waagde hij de sprong. Hij slaagde glansrijk, in meerdere opzichten. En beter dan hij kon bevroeden.

We schrijven zomer 1940. De oorlog is in volle gang. De oorlogsmachine van nazi-Duitsland walst over West-Europa. Noorwegen, Denemarken, Nederland, België en Frankrijk zijn verpletterd. In de Slag om Engeland vechten de Britten op hun tandvlees voor hun overleven.

In de VS vinden dat najaar de presidentsverkiezingen plaats. De zittende president Franklin Delano Roosevelt, een Democraat, is de grote favoriet. Dat zeggen de peilingen en de experts. Hij kan niet verliezen. De tegenkandidaat is totaal ongeschikt.
Roosevelt heeft het land door de Grote Depressie geloodst. Hij is een baken van rust in het mondiale gekkenhuis. Hij zal Amerika ook uit de oorlog houden. Akkoord, hij wordt gewantrouwd door de isolationistische Republikeinen die hem ervan verdenken het land via de achterdeur toch de oorlog in te slepen. Maar: in bange tijden kiezen mensen voor zekerheid, de veilige handen van de ervaren staatsman. Altijd zo geweest.

Roosevelt verliest. De nieuwe president heet Charles A. Lindbergh. Mediaheld en luchtvaartpionier. Vloog als eerste in 1927 in een ruk van New York naar Parijs. Rabiate isolationist met antisemitische trekken. Bewonderaar van de Führer en uit handen van Duitslands eigen luchtheld, maarschalk Hermann Göring, een belangrijke onderscheiding ontvangen. Slogan: America first

In Weequahic, een joodse buitenwijk van Newark, New Jersey, breekt in het gezin van Herman en Bess Roth, paniek uit. Roosevelt met al zijn ervaring verslagen door een man die nog nooit door een politieke storm heeft moeten vliegen.  Hoe had dit kunnen gebeuren? Waarom had niemand dit zien aankomen? Hoe had men de stemming in het land zo kunnen onderschatten?

Komt bekend voor, toch? Natuurlijk, 2016 is geen 1940. Hillary Clinton is bij lange na geen Roosevelt en Donald Trump (nog) geen Lindbergh. De democratie staat nog overeind. Er dreigt geen wereldoorlog. Maar unheimlich is het wel.

Stappen in Roth-land

The plot against America is een meesterwerk. En wie nog nooit in Roth-land is geweest kan hier de eerste stap zetten.

Peter van Nuijsenburg, Philip Roth, Necrologie

Roth in ‘zijn’ Newark
Foto Newarkhappening.com

Roth-land is in de eerste plaats Newark waar de schrijver op 19 maart 1933 werd geboren als tweede zoon van Herman Roth, verzekeringsagent, en Bess Finkel-Roth, huisvrouw. Roth sr. en zijn vrouw zijn tweede-generatie Amerikanen, kinderen van Poolse en Oekraïense immigranten, gevlucht voor het moordende antisemitisme in hun geboorteland. Herman en Bess zijn joods en vooral Amerikaan.

De schrijver en zijn zes jaar oudere broer Sandy groeien op in een hecht gezin waarin de joodse tradities worden gerespecteerd en de Amerikaanse way of life vol overgave wordt omhelsd. Dat die loyaliteit vaak met lompe onverschilligheid en onversneden discriminatie wordt beantwoord, nemen Herman en Bess op de koop toe. In het volste vertrouwen dat hun zonen het beter krijgen.
’Jood zijn is een manier om Amerikaan te zijn’, zou de schrijver later zeggen. Honkbal is ook z-ij-n nationale sport. Hij zou er een roman over schrijven, The great American novel.

De joodse identiteit in afwijzend blank, protestant Amerika bepaalt de grondtoon van Roth’s werk. Zijn andere grote thema’s, de eeuwige spanningen tussen man-vrouw, ouders-kinderen, liefde-seks, kunst-leven worden er door gevoed en gekleurd.

In het vroege werk draait het vooral om seks. Met seks met een ‘shikse’, een niet-joodse vrouw, als hoofdprijs. In Portnoy’s Complaint zegt de titelheld, Alex Portnoy, dat zijn grote ambitie is met tenminste één niet-joodse vrouw uit elke Amerikaanse staat het bed te delen. Met uitzondering van Alaska en Hawaï. ‘Eskimo’s en Aziaten’ vindt hij niet zo aantrekkelijk .

Doorbraak met Portnoy

Portnoy uit 1969 is Roth’s grote doorbraak. Literair en commercieel. Hij had tien jaar daarvoor gedebuteerd met Goodbye Columbus, dat hem zijn eerste grote literaire prijs, de National Book Award, opleverde. Daarna volgde nog een paar romans in de categorie eervolle mislukking maar schrijven was schrapen en er moest bij verdiend worden met lesgeven. Een moeizaam huwelijk hielp ook niet maar in 1969 kwam de grote klapper die definitief zijn naam vestigde.

Portnoy is een geheel eigentijdse tragikomische Bildungsroman. De held is een zich maniakaal door het leven masturberende jonge joodse advocaat die bij zijn psychiater, een Freudiaan met zwaar Duits accent en luisterend naar de naam Spielvogel, zijn hart uitstort. Seks is het vaak slapstickachtige hoofdnummer maar Alex heeft nog veel meer op zijn lever. Hij wil voor zijn ouders de goede zoon zijn en wordt horendol van zijn moeder. Zij is De Joodse Moeder, die haar zoon smoort in haar obsessieve liefde, hem tot razernij drijft met haar dreinende betutteling en voor wie geen enkele vrouw goed genoeg is voor haar Alex. Ze zal later ook opduiken in de films van Woody Allen en in de acts van menig joodse komiek. In Roth’s roman krijgt ze haar oervorm.

Portnoy’s onverbloemdheid surfte opgewekt mee op de opstandige tijdgeest. Het waren de jaren van wat rechts de grote verloedering en links de grote bevrijding noemde. Vrije seks, hippies, summer of love, protesten tegen de oorlog in Vietnam, tegen president Nixon, en de moorden op Bobby Kennedy, broer van de vermoorde president, en dr Martin Luther King. Portnoy was misschien niet de bijbel van die generatie, te weinig politiek en te veel humor, maar in elk geval een sensatie. En bestseller. Op zijn 36ste was Roth man in bonus.

Chroniqueur van het menselijk tekort

Wat voor schrijver is de bestsellerauteur?
Roth is net als vrijwel alle schrijvers van tragikomedies een chroniqueur van het menselijk tekort. Hij is moralist maar niet moralistisch. De boodschap dreunt niet door de tekst. Hij rekent op de goede verstaander. Het leven is tragisch en heel erg om te lachen. Er zijn geen helden, tenzij tegen wil-en-dank. Het misverstand loert overal. Mannen en vrouwen begrijpen elkaar sowie niet, en met mannen onderling is het iets maar niet veel beter.

Net als bij de meeste schrijvers levert de eigen biografie de grondstof. Maar ook hier: niet (te) letterlijk nemen, a.u.b. Er wordt geput uit het eigen leven, de eigen ervaringen. Maar de schrijver is niet dezelfde als zijn hoofdpersonen. Roth bedient zich vaak van een alter ego, en dat is het precies: een ander met een eigen ik. Het verruimt zijn opties. Nathan Zuckerman die zijn opwachting maakt in de Ghostwriter (!) deelt met Roth veel biografische gegevens. Jood, schrijver, beroemd, scabreuze bestseller geschreven, maar het is vaak allemaal net even anders.

Zuckerman leeft teruggetrokken, een kluizenaar, meestal zonder vrouw – hij is later impotent na een mislukte operatie -, en heeft zich geschikt in zijn rol als buitenstaander. In de latere zogenoemde Zuckerman-boeken is hij toeschouwer en commentator, geen deelnemer. Zuckerman leeft naar het motto van Flaubert: leid een braaf en oppassend leven, dan kun je in de kunst de beest uithangen. Roth is veel meer dan zijn artistieke pseudo-broer een man van de wereld, met affaires, relaties en twee mislukte huwelijken, het laatste met de beroemde actrice Claire Bloom. Hij wil nog wel eens de hand lichten met Flaubert’s voorschrift. Maar ook bij hem staat de kunst onvoorwaardelijk voorop.

Weggezet als seksist

Alleen, Zuckermans privéleven is uiteraard fictie. Roth moet zich zien te redden in het echte leven. In dat leven heeft hij zich bij de feministische tak van het vrouwelijke geslacht niet populair gemaakt. En daar gaan ze, willens en wetens de oudste valkuil van de literatuur in: de opvattingen van een romanfiguur gelijkstellen aan die van zijn schepper. Roth zou vrouwen vooral als lustobject zien, goed voor het bed and that’s it. Dat is inderdaad het standpunt van David Kepesh, seksist van de buitencategorie in drie romans, The Breast, The professor of Desire en The dying animal. Geen hoogtepunten in het oeuvre, overigens.

Het beeld is nog versterkt door Claire Bloom die haar frustraties en verbittering over hun huwelijk van zich af schreef in haar autobiografie Leaving the Dollhouse. Roth herkent absoluut zich niet in Bloom’s portret van hem, aldus zijn biografe Claudia Roth Pierpont (geen familie). De relatie met de meeste andere ex-partners is volgens haar goed en vaak vriendschappelijk. Zijn meelezers zijn vaak vrouwen. Voor zover bekend heeft niemand zich gemeld bij de #metoo-schandpaal.

Het samenleven van twee kunstenaars, ieder met een stevig ego, een eigen carriere en artistieke crises, is vaak een hachelijke onderneming. Het zou de verklaring voor de mislukking van het huwelijk kunnen zijn. Ervaring leert dat een kunstenaar per relatie nog net te doen is. Twee leidt te vaak tot moord en doodslag.

Bevrijd door scheiding

Voor Roth pakt de breuk met Bloom goed uit. Hij voelt zich bevrijd en er breekt een nieuwe bloeiperiode aan. Roth publiceert binnen een paar jaar vier grote romans. De eerste is een uitbundige schelmenroman, Sabbath’s Theater, volgens veel critici en fans een van zijn beste en voor feministisch Amerika en daarbuiten weer een verwerpelijk werkstuk. Er valt op het boek best het een en ander aan te merken, te veel, te druk, te tomeloos, te absurd en misschien geen meesterwerk maar anti-vrouw is het niet.

De drie andere romans, American Pastoral, I married a communist en The human stain die samen de American Trilogy vormen zijn van een ander kaliber. In deze trilogie gaat niets meer of minder dan het Amerikaanse zelfbeeld, inclusief American Dream, op de snijtafel. Ze geven een ontluisterend portret van drie cruciale periodes in de naoorlogse geschiedenis.

In American Pastoral gaat een gezin ten gronde aan een dochter die alles haat waar haar familie, én Amerika, voor staan, zich aansluit bij een terroristische organisatie en een gebouw opblaast waarbij drie doden vallen.
I married a communist speelt tijdens de McCarthy-tijd, begin jaren 50 ,waar iedereen met linkse sympathieën vogelvrij was en de hoofdfiguur, een idealist met criminele achtergrond (Roth doet niet aan zwart-wit), in die heksenjacht vermalen wordt.

In The human stain worden tijdens de impeachment van Bill Clinton de Amerikaanse obsessie met ras en hypocrisie inzake seks tegen het licht gehouden. De president had gelogen over zijn relatie met een stagiaire, Monica Lewinsky, en dreigde te worden afgezet. ‘Orale seks is kennelijk gevaarlijker dan terrorisme’, noteert Roth naar aanleiding van de Lewinsky-affaire.

In de trilogie zien we Roth in topvorm. Al zijn kwaliteiten, empathie, karakterisering, milieutekening, planning van het plot, oor voor dialoog, oog voor het absurde en stilistisch raffinement komen in deze trilogie op ongeëvenaarde manier samen. Dat niveau zal hij later alleen nog bereiken in The plot against America.

Peter van Nuijsenburg, Philip Roth, Necrologie

Roth krijgt in 2011 van president Obama de National Humanities Medal
(AP Photo/Pablo Martinez Monsivais, file)

Geen Nobelprijs

De trilogie zou bij een andere schrijver vermoedelijk voldoende zijn voor de Nobelprijs. Helaas, literatuur is te vaak een jurysport. Als ze in Stockholm nou eens gewoon zijn boeken op hun merites beoordeeld hadden en zich niet hadden vastgebeten in de afgekloven clichés over ‘Amerikaanse schrijvers die te gevoelig zijn voor de trends in hun massacultuur’ en ‘te geïsoleerd en te insulair zijn om deel te kunnen nemen aan de grote dialoog die de literatuur is’, dan hadden ze die prijs allang aan Roth toegekend. Bob Dylan hadden ze dan met een gerust hart kunnen overslaan.

Roth schijnt deze woorden van de secretaris van het Nobelprijscomité als een persoonlijke aanval te hebben ervaren. Hij sloeg terug met een laatste uitbarsting van productiviteit. Hij schreef een aantal korte romans en novellen, onder andere Exit Ghost, zijn afscheid van zijn op zijn levensavond geteisterde alter ego Nathan Zuckerman, en waarvan de laatste, Nemesis, over een onwaarschijnlijke held tijdens een polio-epidemie in Newark in de oorlog, de beste is.

Het was het waardige slotakkoord waarmee de beste Amerikaanse schrijver van zijn generatie in 2010 met pensioen ging.

 

Foto homepage: Roth in 1973, Wikipedia

Deze pagina delen

  • Delen op Facebook
  • Delen op Twitter
  • Delen op LinkedIn
  • Delen op Google+
 

Lees ookgerelateerde berichten

Eén reactie

  1. Peter, toevallig ben ik de Plot against America aan het lezen van Philip Roth. Op jouw aanraden overigens. Fascinerend.

    André van Leijen

Reageer

E-mail (wordt niet gepubliceerd)