Kort Verhaal van Rob Verschuren: De Zee van Ochotsk


Toen ik voor een tijdje naar The Priory ging om van wat dingen af te komen, belandde ik in een writer’s gold mine, maar ik was het noorden te ver kwijt om ervan te kunnen profiteren, die vijf, of mogelijk zes weken in het najaar van 2005.

The Priory is een nogal sjiek afkickcentrum annex mental hospital in de Londense buitenwijk Roehampton. Rocksterren en andere snuivende, spuitende, slikkende en gulpende beroemdheden zijn mij voorgegaan en gevolgd. Ronnie Wood is er geweest, Kate Moss, Pete Doherty, Robbie Williams, Paula Yates, Eric Clapton, George Best, Ronnie O’Sullivan. 

Wat een verhalen. 

Daar was de tenniscoach die zich tussen de trainingen door te buiten ging aan Guinness. Een knappe verschijning, zij het aan de harige kant. ‘You are the hairiest man I’ve ever seen,’ is een van de weinige opmerkingen die me van mijn peers, zoals we werden aangeduid, zijn bijgebleven. Deze coach had een vriendin die me sterk deed denken aan ‘Moeder Soep’, een dorpsfenomeen uit mijn jeugd. Omdat ze geen bezoekuur oversloeg, was, zelfs in mijn toestand, aardig te volgen hoe deze relatie steeds verder ontrafelde naarmate zijn nuchterheid vorderde. 

Dan had je de undercover agent die, al infiltrerend in het drugsmilieu, zelf verslaafd was geraakt aan zo’n beetje elk soort pil dat op straat wordt verhandeld.  

De depressieve 70-jarige J. die hier was omdat ze in haar leven nooit een grote liefde had gekend. Ik heb vaak met haar op de stoep zitten roken. Geen woord herinner ik me van onze gesprekken, behalve dat. En haar naam.

De twee hoofdzielenkijkers mochten er ook zijn, een graatmagere Italiaan en een gemoedelijke very, very British dikzak met de uitstraling van dokter Watson, onveranderlijk gekleed in driedelig kostuum, compleet met horlogeketting. 

En de Madonna van het rookhok. Een serieverslaafde, als zo’n term bestaat. Winkeldiefstal, cocaïne, fitness, diëten, nicotine, speed, wat niet meer. Psychiaters ook, geloof ik. Een intense meid met wild zwart haar en ogen als vingers die aan je ziel plukten.  Die mij eens vroeg: ‘Are you famous? You look like someone famous.’

Wat een verhalen. Maar mijn herinneringen zijn niet meer dan flarden. Anekdotes. Ik keek niet, ik luisterde niet, ik voelde niet in die tijd. En dat is wel nodig voor een verhaal dat sterk put uit je eigen ervaringen.

Een wat lange inleiding om tot het onderwerp van dit stukje te komen: waar haalt een schrijver de inspiratie vandaan? 

Uit zijn vroegere leven dus, voor zover de herinneringen nieuw leven kan worden ingeblazen. Dit is iets wat ik gemeen heb met de Sade. Het uitzicht op de muren van zijn kerker zal de markies weinig geholpen hebben bij het proza dat hij in de Bastille produceerde. Ik zit dan wel niet achter de tralies, maar ik leid, na een best wel rusteloos leven, een huiselijk en alledaags bestaan: a family man after all these years.

Niet dat zo’n bestaan geen inspiratie biedt. De achternaam van mijn vrouw Lan is Nguyen, zoals van 40% van alle Vietnamezen. Soms denk ik dat die allemaal familie zijn. Hij is in ieder geval onvoorstelbaar uitgebreid, die familie van haar, en bruiloften zijn er endemisch. Ook het schrijven van dit stukje werd onderbroken door een trouwpartij, dit keer in een dorp aan de Cambodjaanse grens. We kwamen laat in de middag aan temidden van een tornado aan voorbereidingen. Overal in huis en op het erf zaten vrouwen te hakken, te snijden, te stampen, te roeren en te kakelen tussen ketels spetterende olie, kniehoge bergen kokosnoten en stapels dampende kippenkarkassen. 

De feestelijkheden braken de volgende ochtend om half vijf los met de bruiloftsmis, gecelebreerd door een pastoor die van aanpakken wist, want er werden vier stelletjes tegelijk in de echt verbonden. Ik deed wat ik altijd doe in het godshuis, rondkijken of er nog leuk jong spul was. Dat was er. Ook de bruidsparen boden weer eens een interessant schouwspel, de mannen in slecht passende huurpakken en de jeugdige frisheid van de bruidjes vakkundig weg geplamuurd onder tsunamibestendige make-up.

Na de onontkoombare fotosessies in het eerste daglicht op het kerkplein ging het in klein comité naar het kerkhof om een gebed op te zeggen voor Nguyen Thi Dai, doopnaam Anna, een oudtante van Lan, die daar in de jaren ’70  te rusten was gelegd. Bij haar lag, zoals de inscriptie op de grafsteen vermeldde, de kleine Kim, geboren en gestorven 16-09-1964. Ik heb mijn wierookstokje voor haar aangestoken, maar voor een gebed vond ik geen woorden.

Op het erf was het bij onze terugkomst een groot gedrang van mannen, onwennig in zelden gedragen kostuums, en vrouwen in strakke traditionele gewaden, die alles bedekten maar niets verborgen en veelkleurig afstaken tegen het bleke roze van de tafelkleden. Op het podium stond een vierkoppige band te roken en te kletsen achter zware apparatuur, en de ceremoniemeester/zanger, een zelfrijzend strottenhoofd waar wijlen Theo Koomen een punt aan had kunnen zuigen, tikte driftig op zijn microfoon.

Mij was een plaats toebedeeld naast de 92-jarige stamvader van al het gekrioel, een levendige man met een Ho Chi Minh sik, die me liet weten dat hij geen alcohol dronk, wel vlees at, maar geen vis, twaalf kinderen had en zeventig kleinkinderen en achterkleinkinderen. Wat een verhalen kan hij zijn nakomelingenschaar vertellen, een opa die de marionettenregering van de laatste koning Bao Dai bewust heeft meegemaakt, lang voordat de Franse koloniale macht serieus werd uitgedaagd. 

Wat viel er nog te beleven? De magnetische ogen van het meisje met de hazenlip een tafeltje verderop. Het optreden van de zingende priestertweeling, en dat van de matrone met een stem als een grindbreker, die ondermaatse anjertjes kreeg aangeboden, door de plaatselijke grappenmakers uit de vaasjes op de tafels geplukt. 

Het tapijt van Tigerblikjes, waartussen drie schichtige, vuilbruine bastaards naar botten zochten. En hoe, onder de rand van het tentdoek door, in de loodgrijze hemel lang een vreemde streep licht te zien was, half groen, half blauw, alsof iets groots ons vermaak door een kijkspleet gadesloeg… 

Uit zijn duim. Ook wanneer je niet aan buitenaardse wezens, ruimtekrommingen of Atlantis doet, heb je voor fictie fantasie nodig. Zelfs voor egoschrijverij heb je fantasie nodig, want er zijn altijd gaten in het verhaal die moeten worden opgevuld, bruggetjes die moeten worden geslagen, waarvoor je geen bruikbare feiten bij de hand hebt. Connie Palmen heeft geloof ik eens gezegd dat ze over bestaande personen en ervaringen schrijft omdat ze geen fantasie heeft, maar natuurlijk is er ook in haar werk van alles aan te wijzen dat aan de verbeelding is ontsproten. Fantasie hoef je ook niet te ‘hebben’. In mijn ervaring is vaak het een gevolg van inleving. Wanneer je diep in het verhaal en de personages zit, dient de noodzakelijke fantasie zich vanzelf aan.

Inspiratie vind je ook bij de collega’s. Cormac McCarthy: ‘The ugly fact is books are made out of books, the novel depends for its life on the novels that have been written.’ Zo is het maar net. En je hoeft er Nietzsche niet eens voor te lezen, een kijkje op een citatenwebsite is genoeg. Ik herken een mooie zin wanneer ik hem zie. En dan jat ik hem. Niet ongewijzigd natuurlijk, maar zo’n zin kan me inspireren tot een zin met hetzelfde ritme of dezelfde sfeer, of met dezelfde betekenis, en soms gelardeerd met woorden uit het origineel. En het aardige is, wanneer je aan een verhaal schrijft, kom je allemaal mooie zinnen tegen die erin passen. En nog aardiger: een mooie zin kan je verhaal een nieuwe richting geven. Dus McCarthy’s ugly fact heeft ook een keerzijde. 

Uit een nieuwe omgeving. Mijn hoofdsponsor Het Nederlands Letterenfonds verstrekt reisbeurzen. Misschien moest ik ook maar eens zo’n subsidie aanvragen, en mijn schrijfhorizon gaan verbreden in een ver & vreemd land om van het etiket ‘Vietnamschrijver’ af te komen. Wat voor weer is het nu bij jullie? 

Schrijvers zijn naar de wonderlijkste uithoeken van de aarde getrokken om inspiratie op te doen, niet zelden met gevaar voor eigen lijf en leden. 

In 1890 ondernam de 30-jarige Anton Tsjechov, die sinds kort wist dat hij aan tuberculose leed, de ijzingwekkende, elf weken durende reis vanuit Moskou, dwars door Siberië, naar de strafkolonie op het eiland Sachalin in de Zee van Ochotsk. De bestemming was erger dan de reis. 

Vanaf de nauwe zeestraat die Sachalin scheidt van Japan, strekt het eiland zich bijna 1.000 km naar het noorden uit, een lange, smalle reep langs de oostkust van Siberië. Van Sachalin wordt wel gezegd dat het geen klimaat heeft, alleen slecht weer. Als het er niet sneeuwt, regent het. De gemiddelde wintertemperatuur in het noorden is – 24 °C, en zelfs hoogzomer is er drijfijs te zien in de rauwe, subarctische Zee van Ochotsk. 

Ten tijde van Tsjechovs bezoek leefden er zo’n 10.000 veroordeelden en bannelingen, naast de inheemse Aino, Oroken en Nivchen en de bruine Sachalin beren.

Om toestemming voor een bezoek te krijgen, moest Tsjechov een list verzinnen. De officiële reden voor zijn expeditie was het uitvoeren van een volkstelling ten behoeve van een proefschrift waarmee hij zijn medische studie aan de Universiteit van Moskou wilde afronden. Een taak waarvan hij zich met grote toewijding kweet. In zijn eigen woorden: ‘Ik bezocht elke nederzetting en ging elke hut binnen. Ik weet niet wat er van zal komen, maar ik heb veel gedaan. Genoeg voor drie proefschriften. Ik stond elke ochtend om vijf uur op en ging laat in de nacht naar bed, en de hele dag werd ik gedreven door de gedachte dat ik niet genoeg deed. . .’

Terug in Moskou, begon hij te werken aan Sachalin Eiland, een verslag dat in 1895 in boekvorm werd gepubliceerd, en dat door The New Yorker 120 jaar later werd uitgeroepen tot het beste journalistieke werk van de negentiende eeuw. Een academische titel kreeg hij er niet voor. De examinatoren konden weinig waardering opbrengen voor de vele literaire details. Wel beïnvloedde Sachalin Eiland de publieke opinie en resulteerde tijdelijk in een verbetering van de levensomstandigheden in de strafkoloniën. Tot Stalins goelags Sachalin op een soort Priory deden lijken (ik heb het nog niet gehad over de  ruime eenpersoonskamers, de gratis koffieautomaten op praktisch elke hoek van het gangenstelsel, de yogaklassen en de bloesemtherapie). Het blijvend resultaat van Tsjechovs studiereis is de invloed die het had op zijn latere werk.

Speelde voor Tsjechov zijn sociale bewogenheid zeker een even grote rol als een zucht naar nieuwe ervaringen, voor Isaak Babel ging het vooral om het verbreden van zijn literaire horizon, toen hij in 1920, op aanraden van zijn vriend en mentor Maxim Gorki, als oorlogsverslaggever met het Rode Leger onder generaal Budyonny naar Polen trok.

Naast het schrijven van artikelen voor het persbureau Rosta, was het Babels taak de ongeletterde Kozakken te leren lezen, rekruten politiek te indoctrineren en gevangenen te ondervragen. Hij liet zijn nieuwe bruid achter in Odessa en moest leren paardrijden, een kunst die hij nooit fatsoenlijk onder de knie zou krijgen.  

Zover bekend zijn er slechts vier van zijn artikelen over de Sovjet-Poolse oorlog verschenen, onder het pseudoniem K. Lyutov. Terug in Odessa, overdekt met luizen en lijdend aan astma, begon hij de vierendertig verhalen te schrijven die in 1926 gepubliceerd zouden worden als De Rode Ruiterij. In de editie van 1932 voegde hij er nog één aan toe. 

De gruwelen van de oorlog beschrijven is één ding, de gruwelen van de oorlog prachtig mooi beschrijven een ander. De Amerikaanse literatuurcriticus Lionel Trilling omschreef Babels stijl als: ‘Lyrisch plezier temidden van geweld.’

Wat een verhalen! 

‘Ik had dromen, ik droomde van vrouwen, en alleen mijn hart, karmozijnrood van moord, krijste en bloedde,’ staat er te lezen in Mijn eerste gans. Ondanks zijn naam (Lyutov betekent ‘woest’) kan hij geen Kozak onder de Kozakken zijn. Hij blijft Isaak Babel, de gebrilde joodse pennenlikker, die de schoonheid van de wereld – ja, ook temidden van de gruwelijkste oorlogswaanzin – vangt in de schoonheid van de zin.

Ach, we zijn allemaal bannelingen in de Zee van Ochotsk, maar terwijl de korte zomer onherroepelijk ten einde spoedt en het drijfijs ons insluit, valt er van alles te beleven. Als je er nog bent: bedankt voor je volharding en tot het volgende literair avontuur. 


Beste lezer

Trefpunt Azië is een reclamevrije site geheel gemaakt door vrijwilligers. Al onze berichten zijn voor iedereen te lezen. Maar het in stand houden van een website als Trefpunt Azië kost geld; er zijn kosten voor software om de site te maken en de huur van serverruimte zodat hij te zien is. Die kosten worden gedragen door leden van de redactie en die kunnen daarbij wel wat hulp gebruiken. Als u wilt helpen met een (kleine) bijdrage klik dan op de rode knop rechtsonderdaan op de pagina en doneer, dat kan al vanaf 3 euro. Wilt u op een andere manier helpen? Mail dan even met de redactie: post@trefpuntazie.com

Dankzij uw bijdrage kan Trefpunt Azië elke dag nieuws en achtergronden uit uw favoriete werelddeel blijven brengen.

 

Rob Verschuren
Over Rob Verschuren 55 Artikelen
Een half leven lang op weg naar het Zuiden, heeft Rob Verschuren via België, Frankrijk en India in 2009 Nha Trang, Vietnam bereikt. Nu hoeft hij niet meer verder. In zijn hangmat aan de Zuid-Chinese Zee schrijft hij reclame voor klanten en fictie voor zijn plezier.

1 Comment

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*