Jan Montyn, van oorlog tot Thaise rust


Schilder, tekenaar, graficus, dichter, vechter, helper, doener.

Het leven van Jan Montyn is alles behalve saai te noemen. Montyn heeft veel gezien en gedaan. De meeste mensen die de kunstenaar Montyn kennen weten van zijn tijd aan de Oostfront in de 2e Wereldoorlog en zijn uitstapje naar het Vreemdelingenlegioen en het Nederlandse leger. Maar zijn activiteiten in Azië, waar hij in oorlogsgebieden helpt, zijn minder bekend en worden meestal verdrongen door de berichtgeving dat hij ‘fout’ was in de 2e Wereldoorlog.  

Vroege Jaren

Jan Montyn werd op 13 november 1924 in Oudewater geboren. Hij groeide op in een streng-gereformeerd gezin, waar hij in de Tweede Wereldoorlog aan hoopt te ontsnappen door bij de Duitse marine te gaan. Hij wordt naar het Oostfront gestuurd en komt in de loopgravenoorlog terecht. Meteen na de oorlog meldt hij zich bij het vreemdelingenlegioen, maar deserteert nog voor hij in Noord-Afrika aankomt. Terug in Nederland moet hij in een heropvoedingsgesticht omdat hij als minderjarige heeft gecollaboreerd. 

Nederlandse militairen in 1950 aan boord van Zuiderkruis, onderweg naar Korea

Hij meldt zich daarna bij het Nederlandse leger om in de Koreaanse oorlog te dienen. Hij raakt gewond en keert als held terug naar Nederland. De Nederlandse regering ziet zijn verwonding als rehabilitatie. Hij blijft in het leger en wordt conservator en zet regimentsmusea op, actieve dienst is voorbij voor hem. De fondsen voor deze musea zijn onbeperkt, en Montyn, die bekend staat om zijn inventiviteit en creativiteit, maakt hier volop gebruik van. Hij organiseert feesten namens de regimenten, vol frivoliteit en met drank overgoten. Alcohol is een dagelijks vlucht voor hem, en samen met alles wat hij in Korea en de Oostfront heeft gezien leidt dit tot ‘front kolder’. Hij gaat er langzaam aan onderdoor. Na de zoveelste vechtpartij wordt hij in ‘Hare Majesteits Gekkenhuis’ opgenomen. Hij brengt zijn tijd voornamelijk door met  schrijven en schilderen over alles wat hij had meegemaakt. Na negen maanden wordt hij genezen verklaard. Schilderen is wat hij wil, weet hij nu. Hij verlaat het leger en vertrekt in 1957 naar Amsterdam. 

Europa

In de jaren zestig verblijft hij een tijd in Salernes (Zuid-Frankrijk). Hij keert regelmatig terug naar Amsterdam en maakt reizen door Europa en Noord-Afrika. Weer eens terug in  Amsterdam ziet hij een demonstratie tegen de oorlog in Vietnam. Hij besluit te gaan helpen en vertrekt een paar dagen later naar Bangkok waar hij een korte medische opleiding krijgt, toegespitst op het helpen van gewonde kinderen. Dit is het begin van 35 jaar wonen en werken in Thailand. 

Aanbidding uit 1968, de Franse periode.

Thailand

Hij zwerft onafgebroken door Zuidoost-Azië, naar eigen zeggen de enige plek waar hij kan aarden. Hij verblijft regelmatig aan de Thais-Laotiaanse grens en trekt van hieruit naar plekken waar hij kinderen kan helpen. Ten tijde van de oorlogen in Laos, Cambodja en Vietnam doet hij kindertransporten. Naar eigen schatting brengt hij zo’n achtduizend ‘wegwerpkinderen’ naar nieuwe ouders over de hele wereld. Daarnaast helpt hij bij het opvangen van massa’s vluchtelingen. En tijdens de kindertransporten smokkelt hij geld en medicijnen naar de bevrijdingsorganisaties van deze landen.

In 1975 trouwt Montyn met de Chinees-Indische Tjia Hi-en, met wie hij in 1977 dochter Carolynne krijgt. Ook daarna blijft Montyn in Zuidoost-Azië werken. Er is nu weliswaar ‘vrede’  in de regio, maar de mensen in Birma, Cambodja en Vietnam zijn nog steeds in grote nood. De regimes die na de oorlogen aantreden, staan er niet om bekend dat mensenrechten echt belangrijk voor ze zijn. Hij gaat nu voor Amnesty International aan de slag en verzamelt in  Zuidoost-Aziatische landen informatie. Ondertussen blijft individuele mensen en organisaties ondersteunen. Soms op eigen houtje, vaak met hulp van andere privé personen of organisaties, helpt hij scholen en kindertehuizen op te zetten en regelt hulpfondsen. Hij blijft helpen waar hij kan tot op hoge leeftijd. Hij verblijft meer en meer in het zuiden van Thailand, in Pattaya. Zijn familie is in Nederland en ook daar brengt hij een aantal maanden per jaar door.

De Mekong, 1986

Bekendheid  

Onder de kop ‘Je zou zeggen dat ik de oorlogen opzoek, maar dat is niet zo’, liet Dirk Ayelt Kooiman kunstenaar Montyn in 1980 aan het woord in Vrij Nederland, een vooruitblik op Kooimans roman over Montyn uit 1982. In dat interview zegt Montyn: “Het is me nooit te doen geweest om het militaire aspect van zo’n oorlog, het gaat me om de menselijke kant. En eigenlijk ben ik dan bezig met mezelf, met mijn identiteit, met mijn kunstenaarschap, dat in die mensen daar een voedingsbodem heeft. Als ik daar mensen transporteer die geblesseerd of verminkt zijn, dan sjouw ik met mezelf rond, met m’n verleden, met alles erop en eraan.’’

Wroeging, dachten sommige over zijn humanitaire werk. Boetedoening. Onzin volgens zijn vrouw. “Jan reisde graag en deed dat werk omdat hij geraakt was door die kinderen. En door de slachtoffers van Pol Pot en de bevolking van Birma. Jan heeft geen spijt. Hij sluit dingen af, dan is het klaar. Maar dat is wat mensen op de een of andere manier graag willen zien: die link met de oorlog. Spijt. Berouw. Maar het klopt niet. Het is er niet.” (Esquire, 8 januari 2013)  

Zijn Kunst

Als Montyn niet reist en helpt is hij kunstenaar. Zijn etsen hangen in alle bekende musea (Stedelijk, MoMa) en hij heeft gerenommeerde verzamelaars die zijn stukken kochten en kopen voor hun eigen verzameling (Van Zwetselaar, Beatrix van Oranje Nassau) of cadeau geven. Het verhaal gaat dat koning Bhumibol bij een staatsbezoek zelfs een Montyn cadeau heeft gekregen van Beatrix. 

Zijn ervaring in de Koreaanse oorlog verwerkte Montyn in dit werk, Houses of Heaven uit 1973.

Montyns kunst was geïnspireerd door oorlogen en het geweld dat hij heeft gezien.  Montyn maakte vooral etsen, monoprints en tekeningen. Zijn beeldtaal is verwant aan Cobra en andere expressionistische tendensen, maar ook met de rauwe grafiek van Anton Heyboer, die hem stimuleerde te gaan etsen en hem zijn eerste etspers gaf. De oorlogen waarin hij verwikkeld raakte, komen steeds terug in zijn werk: er is vaak een onderkoelde spanning. Een gebroken lijn of een gekartelde rand in het landschap is volgens de kunstenaar cruciaal: ‘Dat is mijn handschrift. Heel summier geef ik daarmee mijn emoties aan, maar nooit met vlaggen of met wilde kleuren. Er spreekt eerder hoop dan wanhoop uit, de toekomstverwachting van het paradijs. Hier op aarde hoor, niet in het hiernamaals’, aldus Montyn in een interview met Chris Kijne in 1992.

Signature, 1989

Aan het eind van zijn leven begon Montyns geheugen hem parten te spelen. Hoofdpijnen, duizelingen, dementie. Zijn vrouw beschrijft het als: “dat hoofd is gewoon vol, er kan niets meer bij. Al die beelden. Een keer is het genoeg. Wat die ogen zagen, is voor een normaal mens niet te bevatten”.

Montyn overlijdt in 2015, 90 jaar oud. De dood hield hem niet bezig, vertelde hij jaren eerder in Het Parool. “Iemand moet de rommel opruimen, maar verder… Ik leef bij de dag en denk nooit aan de dood. Ik heb nog veel te doen. Zolang de wereld blijft draaien, ga ik door. Ik geloof in een leven na de dood, maar hoe dat eruit ziet, vertel ik je dan wel weer.”

Ook op Trefpunt Azië: Roofkunst teruggeven is niet eenvoudig


Beste lezer

Trefpunt Azië is een reclamevrije site geheel gemaakt door vrijwilligers. Al onze berichten zijn voor iedereen te lezen. Maar het in stand houden van een website als Trefpunt Azië kost geld; er zijn kosten voor software om de site te maken en de huur van serverruimte zodat hij te zien is. Die kosten worden gedragen door leden van de redactie en die kunnen daarbij wel wat hulp gebruiken. Als u wilt helpen met een (kleine) bijdrage klik dan op de rode knop rechtsonderdaan op de pagina en doneer, dat kan al vanaf 3 euro. Wilt u op een andere manier helpen? Mail dan even met de redactie: post@trefpuntazie.com

Dankzij uw bijdrage kan Trefpunt Azië elke dag nieuws en achtergronden uit uw favoriete werelddeel blijven brengen.

 

Redactie
Over Redactie 717 Artikelen
De auteursnaam van de redactie van Trefpunt Azië. Wij publiceren onder deze naam berichten van de redactie en bijdragen die niet onder naam van de bron kunnen worden geplaatst.

1 Comment

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*