Is ons brein, is onze geest stoffelijk? Deel 1

Door Louis Gooren

Gij zijt stof

‘In het zweet uws aanschijns zult gij brood eten, totdat gij tot de aardbodem wederkeert, omdat gij daaruit genomen zijt; want stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren’ (Genesis 3: 19).

In het algemeen is het niet erg dienstig om de Bijbel te citeren in een natuurwetenschappelijke beschouwing. Daarvoor is de bijbel niet geschreven en er kunnen ongelukken door gebeuren.

sidereusDenk aan Galileo Galilei. In 1610 publiceerde Galilei zijn waarnemingen van de maan, de sterrenhemel, de Melkweg en de manen van Jupiter, allemaal gedaan met behulp van zijn telescoop, in zijn Sidereus Nuncius (Sterrenbode). Het jaar daarop kwam Galilei naar Rome om aan de Jezuïeten van het Collegio Romano de telescoop te demonstreren. Vanaf 1612 ontstond er kerkelijk verzet tegen Galilei’s bewijzen voor een Copernicaans wereldbeeld met de zon als centrale planeet. Dat was niet in overeenstemming met de opvatting van de katholieke kerk dat de aarde het centrum van het heelal was. Galilei kwam weer naar Rome, ditmaal om zich te verdedigen. Kardinaal Bellarmino, die Galilei welgezind was, waarschuwde Galilei in 1616, op last van paus Paulus V, de Copernicaanse theorie niet meer in het openbaar te verdedigen.

266px-JoshuaSun_Martin
Jozua vraagt God de zon stil te zetten (John Martin, 1816).

De kerkelijke veroordeling van Galileo was gebaseerd op het bijbelse verhaal van Jozua, een groot generaal. Hij was een verwoede strijd aan het leveren, waarbij vele van zijn vijanden wreed afgeslacht werden. Toen de avond viel was hij nog niet klaar met zijn ‘klus’, dus liep hij naar een bergtop en zei tegen de zon: ‘Sta stil totdat ik met mijn werk klaar ben’, en die stond stil. Het toont aan hoe weinig men wist van de aarde en van dag en nacht. Natuurlijk dacht men dat als de zon stil stond, die niet verder zijn baan langs de hemel zou trekken en de nacht niet zou beginnen. Nu weten we dat als de zon stil gestaan zou hebben, het geen effect zou hebben gehad op dag of nacht; want die worden bepaald doordat de aarde om zijn as wentelt. Literaire verhalen zijn geen grondslag voor de wetenschap.

Zouden we in de USA wonen dan is het niet uitgeloten dat de zogenaamde creationisten ons het leven zuur zouden maken op basis van hun uitleg van de bijbel. Het creationisme is de religieus geïnspireerde overtuiging dat het universum en de aarde maar ook alle planten en dieren alsmede de mens hun ontstaan te danken hebben aan God de Schepper. Vaak proberen creationisten de gangbare wetenschappelijke opvattingen op agressieve wijze te ontkrachten, en ze straffen ongelovigen door bij voorbeeld leraren te ontslaan die hun doctrines niet wensen te volgen in het onderwijs.

Literair is dit citaat uit de bijbel aantrekkelijk voor mijn betoog dat geest en lichaam samenvallen, dat de geest niet zonder de stof van het lichaam bestaat. Alle uitingen van onze geest zijn ondubbelzinnig afhankelijk van ons lichaam zoals dat functioneert. En dat lichaam is gebaseerd op stof, weliswaar op bijzonder ingenieuze wijze samengesteld tot ingewikkelde moleculen en biologische structuren. Dat alles in een dynamische samenhang: er vindt voortdurend stofwisseling plaats. De biologische structuren hebben “brandstof”, energie nodig om te functioneren. Het systeem repareert, herstelt zich voortdurend en afvalstoffen moeten afgevoerd worden, biochemische hoogstandjes!

De bijbel zegt op meerdere plaatsen dat we stof zijn. “Gelijk zich een vader over zijn kinderen, ontfermt zich de Here over wie Hem vrezen. Want Hij weet wat maaksel wij zijn, gedachtig dat wij stof zijn” (Psalm 103:13-14).

Grapjurken hebben uitgerekend waaruit die stof bestaat: Calcium 43,5 %, Zwavel 7 %, Chloor 4,3 %, Magnesium 1,4 %, Natrium 4,3 % Fosfor 29,1 %, Kalium 10,2 %, IJzer 0,1 %, plus nog wat sporen Jodium, Mangaan, Silicum en Koper. De commerciële waarde is ongeveer 20 euro. Grappig maar ook borrelpraat (niks tegen borrelpraat, heeft zijn functie, dat we nog eens kunnen lachen!). Om een parallel te trekken: wat zit er in onze smartphone aan materiaal en wat kost dat nou? De kosten zitten ‘m natuurlijk in de ingenieuze ordening van deze moleculen in materialen en hoe die materialen verwerkt zijn om een werkende smartphone te maken. Stof, ingenieus verwerkt, heeft ongekende mogelijkheden. Heel knap, dat mag ook wat kosten en dat doet het dan ook.

Ohne Phosphor keine Gedanke

320px-Dr._Jacob_Moleschott Zonder fosfor geen denkwerk. Dit citaat wordt ons doorgaans aangereikt in het Duits maar het is van een Nederlander, Jacob Moleschott. Hij werd in 1822 in ‘s-Hertogenbosch geboren. Moleschott was openlijk atheïst. In 1842 gaat hij in Heidelberg geneeskunde studeren. Hier groeit zijn overtuiging dat de natuurwetenschappen de basis vormen van de geneeskunde. Heel iets anders dan de in zwang zijnde speculatieve natuurfilosofie met het ‘overtollig geloof in wonderen’.

Tussen 1845 en 1847 is Moleschott in Utrecht als arts werkzaam. Daarna doceert hij van 1847 tot 1854 te Heidelberg, waar hij vanwege zijn materialistische denkbeelden wordt ontslagen. In 1856 wordt hij hoogleraar in de fysiologie te Zürich, daarna in Turijn. In 1850 verschijnt zijn ‘Leer der voedingsmiddelen voor het volk’. Hij geeft praktische voedingstips voor bepaalde groepen mensen. Zo stelt hij diëten voor aan filosofen en kunstenaars. Bejaardenhuizen zouden elke dag ‘goede oude wijn’ moeten schenken. Armen zouden gezonder worden en beter gaan denken als zij meer erwten en bonen konden eten, en meer ‘roggebrood met vleesch’. ‘Der Mensch ist was er isst’, de mens is wat hij eet, zegt Moleschott.

Sluit dit niet heel goed aan bij het huidige werk van de Leidse psychiater Erik Giltay die een onderzoek gestart is naar het geven van voedingssupplementen aan psychiatrische patienten en later ook aan delinquenten. Zijn beweegredenen zijn de vaak inadequate voeding van genoemde groepen. Een meer volwaardige voeding zou mogelijk hun psychisch functioneren kunnen verbeteren.

Moleschotts beroemdste uitspraak is echter ongetwijfeld: Ohne Phosphor keine Gedanke’. De menselijke geest staat niet los van de materie, maar is verankerd in de hersenen. Het brein staat niet los van het lichaam, het denken is afhankelijk van de aanwezigheid van de juiste stoffen (zoals fosfor). Vrije wil, moraal, eigen verantwoordelijkheid, geheugen, taal: ze zitten verstopt in de grijze massa van onze hersenen. Vandaag de dag zijn dit nog steeds actuele vragen voor wetenschappelijk onderzoek naar het functioneren van onze hersenen. Met de erkenning dat biochemische processen in onze hersenen van vitaal belang zijn legt Moleschott de basis voor de moderne neurologie.

Mijn eigen vuurdoop met de stoffelijkheid van de geest  

Augustus 1968, ik liep mijn stage inwendige geneeskunde in het St. Elisabeth Ziekenhuis in Tilburg. Spannend allemaal. Je werd toegewezen aan een arts in opleiding tot internist om al doende te leren. Mijn arts werd door de verpleging dringend ontboden naar de klasse-afdeling waar een dame uit de Tilburgse upper class was opgenomen. Haar suikerziekte was moeilijk in te stellen, dat wil zeggen: het was moeilijk om de juiste hoeveelheid insuline vast te stellen voor haar suikerziekte.

Toen ik in het kielzog van de assistent-arts arriveerde hoorden we haar vloeken en tieren en seksueel onwelvoeglijke taal uitslaan. De diagnose was duidelijk: teveel insuline gehad waardoor haar bloedsuikergehalte te laag was geworden. Onmiddellijk werd er een injectie met glucose (suiker) bereid en een minuut na het begin van de toediening van glucose werd ze weer haar ‘good, old self’, de licht superieure mevrouw, die gewend was dat er naar haar geluisterd werd.

De ziekenhuisapotheker kwam ook even kijken. Ik vroeg haar of ze de hoeveelheid toegediende glucose aanschouwelijk kon maken voor mij. Ze woog in de apotheek een hoeveelheid glucose af ter grootte van een speldenknop. Ik was diep onder de indruk en werd er ook een beetje angstig van, dat ons decorum afhankelijk was van zo’n pietsie glucose. Geen betere eerste-hand-demonstratie van de afhankelijkheid van ons psychisch functioneren van de stof!

Oliver Sacks

 imagesOliver Sacks is op 30 augustus 2015 overleden. Sacks was een neuroloog, maar misschien meer nog een literair talent. Hij heeft meeslepend beschreven over wat er allemaal mis kan gaan met ‘s mensen brein en hoe zich dat manifesteert in het dagelijkse leven. Hij laat zien dat het brein plastisch is en soms creatieve oplossingen “verzint” om door te leven. Het probeert beschadigingen als het ware te omzeilen. Sacks was op zoek naar mensen, naar breinen die er op een wonderlijke wijze in slaagden een letsel of aandoening te overstijgen.

Zijn meest bekende boek is wellicht “De man die zijn vrouw voor een hoed hield”. Wat deze man zag, kon hij niet meer herkennen: hij leed aan visuele agnosie: zijn brein begreep niet meer wat zijn ogen zagen en daardoor probeerde hij het hoofd van zijn vrouw weleens op zijn hoofd te zetten.

Dankzij Sacks weten we dat je het zo gek niet kunt verzinnen of het kan kapot in het menselijk brein en wat zijn dan de gevolgen in het bestaan van deze mensen? Als geen ander is Sacks in staat geweest lichaam/brein te koppelen aan het bestaan van mensen. Hij had een intense belangstelling, zeg maar liefde voor mensen die op zijn pad kwamen en zich staande hielden in dit bestaan. Anders dan Swaab, neuro-anatoom, waren zijn observaties uit het leven gegrepen.

Over de laatste gaat het volgende deel van dit drieluik over de hersenen.

Meer weten over Louis Gooren?

Zie zijn profiel hieronder en het artikel over hem in de Volkskrant:

http://www.volkskrant.nl/archief/het-grootste-compliment-is-ik-heb-een-gewoon-leven-nu~a350955/

 

 

Gerelateerde berichten

2 Comments

  1. Wat een verrassing om in een Azië-blog als dit te lezen over de eigenlijke Grote Onderwerpen! Zelf heb ik altijd moeite om in mijn schrijfsels te beginnen over vragen als – bijvoorbeeld – wat Bewustzijn (consciousness) eigenlijk is, ben steeds bang dat verwacht wordt dat ik me beperkt tot mijn aan Azië gerelateerde identiteiten. We leven in een grote wereld!

    Heerlijk dus om in dit blog over zaken te kunnen lezen als de door de schrijver aangeboorde! Maar hij is dan ook een vooraanstaand wetenschapper met een schat aan uiterst waardevolle ervaring op een tamelijk ongewoon, en maatschappelijk en emotioneel beladen vakgebied.

    Waarom toch steeds die bijbel? Wat heeft de schrijver met dat boek? We kunnen hem beter even uit laten praten. Het is namelijk zo dat hij door zijn baanbrekend werk veel weerstand heeft ondervonden van de grote verzameling fans van juist dat ene oude boek, dat toch inderdaad meer invloed heeft op de samenleving dan – pak ’m beet – Van den vos Reynaerde of Donald Duck’s Handboek voor Jongens.

    Lees maar verder door deze serie artikelen van Professor Gooren. U ziet vanzelf het verband, als hij eenmaal over zijn vakgebied begint.

  2. Oh, wat een heerlijk artikel!
    De chemische benadering van de psyche ligt me wel 😉 de zin van het leven? Geen, het is puur een chemisch proces (wellicht van een uit de hand gelopen scheikundige reactie), geeft een enorme bevrijding en rust.
    Ik ben een leek in dit vakgebied en zojuist (2 dagen) gestart met de opleiding psbk en dan dit pareltje vinden op mijn favoriete Thailand blog! Bedankt en ik ga direct verder zoeken op Moleschott.

Reacties zijn gesloten bij dit onderwerp.