Peter’s Kunststukjes: Is fotografie kunst?

Is fotografie kunst, of beter want minder absoluut, zijn foto’s kunst? Zijn ze meer dan registratie, documentatie en illustratie, meer dan een ondergeschikt, dienend medium?

page_1_smallWe weten in elk geval wat geen kunst is. De kiekjes van tante Sjaan en ome Henk in Torremolinos zijn het niet. De foto’s in de krant per definitie niet. En de foto’s in de reclamefolders van Albert Hein en Blokker evenmin. Die zijn gemaakt door vakmensen maar door een afbeelding van een droogrek, hoe sfeervol ook, word je meestal niet emotioneel beroerd.

Een tree hoger staan de modefotografen en de jongens, zelden meisjes, die gespecialiseerd zijn in de grote, prestigieuze campagnes en reportages. Daar zit vaak werk bij waarvan je denkt, het komt behoorlijk in de buurt, maar het is het net niet. Compositie, belichting, uitsnijding, het is dik voor elkaar, maar op de een of andere manier komt het niet tot leven. Het is te glad, letterlijk te oppervlakkig. Zou het aan het medium zelf liggen? Is de foto intrinsiek ongeschikt als kunstwerk?

top-10-photographers

Er zijn nog al wat kunsthistorici en critici die de fotografie niet tot de echte kunst willen rekenen. Robert Hughes maakt hooguit terloops melding van de fotografie in zijn standaardwerk over de moderne kunst, The Shock of the New. De Britse filosoof Roger Scruton vindt het kijken naar een foto een plaatsvervangende activiteit. Het is een surrogaat voor het kijken naar het object zelf. En in de polder vindt Hans den Hartog Jager fotografie uitdrukkelijk geen kunst.

erwin-olaf-paradise-the-club-clown-trendland-12
Erwin Olaf: Paradise the club clown trendland

Toch worden fotografen als Erwin Olaf, Jacqueline Hassink en Rineke Dijkstra gevierd als grote baanbrekende kunstenaars en worden ze vertegenwoordigd door gerenommeerde galeries in New York, Londen, Tokio en Berlijn. Er zijn fotografiemusea en vrijwel alle grote musea hebben tegenwoordig een afdeling fotografie die door een specialist wordt gerund. En het onbetwistbare bewijs dat de fotografie als kunst wordt erkend: ze wordt gesubsidieerd. Hughes, Scruton en Den Hartog Jager zien het kennelijk niet goed.

En als ze nu eens toch gelijk hebben?

Een foto is een weergave van de werkelijkheid. De fotograaf registreert wat voor zijn lens komt. What you see is what you get. Als hij de onbedwingbare aandrang voelt kunst te maken, kan hij in de studio met het geschoten materiaal en zijn fantasie aan de slag gaan. Dankzij de techniek, fotoshoppen, is dat tegenwoordig geen al te lastige klus meer. Soms is het resultaat inderdaad niet onaardig maar het onstijgt zelden het niveau van het betere plak- en knutselwerk.

Een essentieel kenmerk van een geslaagd kunstwerk is dat het op zichzelf kan staan. Het moet geen commentaar nodig hebben en het is voor de toeschouwer eigenlijk niet van belang wie het gemaakt heeft. ‘I go by the books, not by the authors’, zei de schrijver Vladimir Nabokov en dat gaat mutatis mutandis ook op voor de beeldende kunst.

79260F12 SPRUYT91842
Jacqueline Hassink: The Meeting Table of the Board of Directors of Nestlé, Vevey, Switzerland, december 6, 1994

Jacqueline Hassink beleefde 20 jaar geleden haar grote doorbraak met serie The Table of Power. Het zijn foto’s van vergadertafels in de directiekamers van 21 multinationals uit de Fortune 500. Aan die tafels nemen de economisch machtigste mannen ter wereld beslissingen die u en mij aangaan. Dat weten we omdat die foto’s vergezeld gaan van een uitleg. Zonder die teksten hadden we naar lege tafels zitten kijken en ons afgevraagd: ‘wat moeten we hier mee?’ De foto’s zijn, kortom, niet meer dan een illustratie bij het verhaal dat Hassink wil vertellen. Als autonoom kunstwerk schieten ze te kort.

Dat wil uiteraard niet zeggen dat er geen sfeervolle, dramatische en hartverscheurende foto’s zijn gemaakt. Bijna iedereen kent de foto van de sneuvelende soldaat uit de Spaanse burgeroorlog (1936-1939). Robert Capa drukte af op het moment dat de soldaat getroffen wordt. Die foto is terecht wereldberoemd geworden en heeft een universele geldigheid gekregen. Federico Borrel Garcia is postuum de icoon geworden van de tragiek van de oorlog.

SPAIN. Cerro Muriano, Cordoba front. September 5th, 1936. Republican militiaman (Federico BORRELL GARCIA) at the moment of death. ("The Falling Soldier").
Robert Capa: Vallende Soldaat, Cerro Muriano, Spanje, 5 september, 1936

Maar hoe aangrijpend ook, de foto is geen kunst. Capa dacht niet, ik ga nu een foto van een sneuvelende soldaat maken. Hij legde een gebeurtenis vast waarop hij zelf geen enkele invloed had. Zijn foto is een registratie die door die dramatiek een document humain is geworden.

Er is een terrein waar de fotograaf een stevige concurrent van de gevestigde kunstenaar dreigde te worden. Toen de fotografie rond het midden van de 19-de eeuw aan haar opmars begon moet menig portretschilder gevreesd hebben dat hij zijn schildersspullen naar de lommerd kon brengen. Zo natuurgetrouw zou hij de te portretteren persoon nooit op het doek kunnen krijgen.

1988191_orig
Rineke Dijkstra: Portret

En inderdaad, er zijn en worden door fotografen prachtige portretten gemaakt. Niets fotografeert bijvoorbeeld zo goed als arme, oude, afgeleefde mensen, kermisfreaks en verlopen popsterren. Toch heeft de portretschilder overleefd. Een goed geschilderd portret blijkt doordat de expressiemogelijkheden veel groter zijn een meerwaarde te hebben waaraan een foto, al is er nog zo kunstig gefotoshopt, nooit aan kan tippen. Dat geldt ook voor landschappen, stadsgezichten, stillevens, zeetaferelen, naaktstudies en wat we nog meer aan genres hebben. Een foto kan mooi, perfect, subliem zijn, ze mist meestal het mysterie dat de onbenoembare kern van grote kunst is.

Frans_Hals_037
Frans Hals: Portret

 

 

 

 

 

Peter van Nuijsenburg
Over Peter van Nuijsenburg 196 Artikelen
Journalist en publicist Peter van Nuijsenburg (64) werkte in het verleden bij De Telegraaf, Elsevier en persbureau GPD. Voor deze laatste organisatie was hij correspondent in Johannesburg, Berlijn en Tokio. Peter was voorheen ook parlementair en economisch redacteur. Hij is liefhebber en kenner van kunst en cultuur. Bij dagblad Trouw publiceerde hij boekbesprekingen. Beroepsmatig en (meer recentelijk) als toerist was hij in Thailand en andere Asean–landen.

1 Comment

  1. Ik vind dat een foto, wanneer het een emotie oproep kunst is. Moderne schilderkunst doet dat ook. Is een kunstwerk ‘kunst’ omdat het knap is om te maken, omdat de schilder dusdanige vaardigheden bezit dat hij een schilderij schildert wat er uitziet als een foto? Of is een kunstwerk kunst omdat we het gevoel krijgen naar iets bijzonders te kijken, een gevoel wat ik krijg bij elke foto van James Nachtwei, een bekende oorlogsfotograaf? Wat mij betreft het laatste.

Reacties zijn gesloten bij dit onderwerp.