Waar komt de excuuscultuur van Oost-Azië vandaan?

De man tegenover me is onmiskenbaar een Aziaat. Ik denk dat hij uit Japan komt. Hij heeft zijn koffer in het bagagerek boven zijn hoofd gezet. Niet als de andere reizigers, die hun koffers in het gangpad hebben gekwakt.
De Japanner lijkt geen last te hebben van de hitte. Zelfs onder de oksels blijft het wit van zijn poloshirt onbesmet. Geen zweetmolecuul verlaat zijn lichaam zonder zijn toestemming. Zelf zweet ik als een papegaai. Het is de heetste dag van het jaar, lees ik in de krant.
Intussen suist de Intercity tussen de polders door. Koeien hebben een schaduwplek opgezocht onder de bomen langs de sloot. De ogen van de Japanner schieten heen en weer in een tweegevecht met de beelden die hem telkens inhalen.

Ter hoogte van Den Haag Laan van NOI, kijkt de Japanner mij aan en maakt een knikje met zijn hoofd. ‘Solly’, zegt hij. Hij maakt zijn aktentas open en haalt er een I-pad uit. ‘Solly’, zegt hij nogmaals en hij glimlacht.
Ik knik beleefd terug.
Dan begint hij tegen het apparaat te praten. In het Japans, denk ik. Als hij uitgesproken is, houdt hij mij met een knikje van zijn hoofd het beeldscherm voor. Er staat: ‘Ik praten niet Nederlands. Sorry.’
‘Ik wel’, zeg ik tegen het apparaat. ‘Sorry.’
De Japanner bekijkt mijn antwoord en zegt weer iets in het Japans.
Ik lees: ‘Sorry, ik in Nederland eerste keer.’ Ondersteund door het knikje met zijn hoofd.
‘Ik heet u van harte welkom’, zeg ik tegen het apparaat.
Apparaat: ‘Alstublieft sorry, ik vragen iets.’
Ik: ‘Natuurlijk. Wat wilt u weten?’
Apparaat: ‘Chocola eten in trein, ik mag sorry?’
Ik: ‘No problema.’
Apparaat: ‘Sorry?’
Ik: ‘Sorry. Geen probleem.’

André van Leijen, Excuuscultuur Oost-Azië, buiging

De Japanner maakt een buiging en haalt een Milky Way tevoorschijn. Maar de Milky Way is gesmolten. De chocola druipt uit de verpakking.
Ik wijs hem de afvalbak onder het tafeltje tussen ons in.
‘Solly’, zegt de Japanner, terwijl hij de Milky smurrie in de afvalbak deponeert. ‘Solly’, en hij buigt een aantal keren diep.

Twintig manieren om je te verontschuldigen

Dat was twee weken geleden, toen het in Nederland zo heet was. Hoe komt het toch dat Japanners zich altijd zo klein maken, vroeg ik me af. Alsof ze het liefst onzichtbaar worden. Waarom die onnodige zelfkastijding? Waarom excuseren ze zich altijd zo? En waarom hebben ze tegelijk zo veel moeite zich te excuseren, als er werkelijk wat te excuseren valt? Voor hun oorlogsverleden bijvoorbeeld.
Toevallig stond er die zelfde week een artikel over in Why we are what we are, een reisserie van de BBC, die de karakteristieke eigenschappen van een land bespreekt en onderzoekt in hoeverre die op waarheid berusten.

André van Leijen, Excuuscultuur Oost-azie, Sorry in Japans
Eén van de 20 manieren om sorry te zeggen.

‘De Japanners hebben 20 manieren om zich te verontschuldigen’, zegt Emma Cook, de schrijfster van het artikel. Ze haalt de Japans-Britse Niimi Longhurst, auteur van het boek Japonism, aan, die zegt dat er inderdaad een excuuscultuur is in Japan, maar dat die hand in hand gaat met een cultuur van dankbaarheid. Dat bleek onder andere toen de Japanners na hun verloren wedstrijd tijdens het WK-voetbal hun kleedkamer schoonmaakten. Ze lieten zelfs een briefje achter waarop stond “Dank u”. Longhurst: ‘Er is respect voor elkaars ruimte. Er is een houding van “meiwaku”, wat betekent “sorry dat ik u lastig val” of “sorry, dat ik in uw ruimte kom”.’ Dat geldt dus blijkbaar ook voor kleedkamers en zelfs voor Japanners die in de trein Milky Ways willen eten.

Excuuscultuur

Net als ik vraagt Emma Cook zich af waar die excuuscultuur van Japan dan vandaan komt. Komt dat doordat Japanners in een van de dichtst bevolkte gebieden ter wereld op een of andere manier met elkaar overweg moeten kunnen, zoals sommigen zeggen? Volgens Cook is dat onzin. Ook in dun bevolkte gebieden van Japan zijn de mensen beleefd. Beleefder zelfs.
Of komt het doordat sinds 1958 Japanse schoolkinderen onderricht krijgen in moraal? Doordat ze leren hoe je met elkaar moet samenwerken, zodat iedereen er baat bij heeft? En is het niet zo, dat die moraal uiteindelijk afkomstig is van de oude samoerai-cultuur?

André van Leijen, Excuuscultuur oost-Azië, les in moraal
Sinds 1958 krijgen Japanse schoolkinderen les in moraal.

Inderdaad, de samoerais hebben invloed gehad op de Japanse cultuur. Maar ik betwijfel of zij ook aan de basis staan van de excuuscultuur. Eer staat hoog in het vaandel van een samoerai en dat lijkt moeilijk te rijmen met je voor het kleinste wissewasje in het stof te werpen. Daar komt bij dat er in andere Oost-Aziatische landen een overeenkomstige excuuscultuur is zonder dat daar ooit samoerais waren. En tenslotte: de samoeraicultuur is vooral beïnvloed door boeddhisme en zen, die al evenmin aansluiting hebben met een excuuscultuur. We moeten nog wat dieper graven.

André van Leijen, Excuuscultuur Oost-Azië, Samoerai
Samoerai

 

Confucius

Ik denk, dat de excuuscultuur van Japan en andere Oost-Aziatische landen veeleer terug te voeren is op de ideeën van Confucius. In een artikel in Journal of Creative behavior schrijft de Koreaans-Amerikaanse professor Kyung Hee Kim: “Confucianisme is de belangrijkste invloed in samenlevingen die door China beïnvloed zijn, namelijk China, Korea, Japan, Vietnam, Hong Kong, Singapore en Taiwan”. Ik zou daar zelf Thailand aan willen toevoegen, omdat de Thais hun oorsprong hebben in China en omdat ik in Thailand kenmerken van een excuuscultuur meen te zien.

André van Leijen, Zijn Confuciusinstituten te vertrouwen?
Confucius

Natuurlijk zijn er accentverschillen tussen landen en zelfs binnen een land. Ze schrijft: “Ondanks deze verschillen tussen landen en regio’s, verenigt de filosofie (van Confucius,  AvL) de Oost-Aziaten van vandaag. Zij zijn zowel significant beïnvloed door de Confuciaanse culturele traditie als door haar kernwaarden, die richting geven aan ethiek en moraal bij handel en sociale interacties, en aan de denkstijl van personen.”

Als dat zo is, dacht ik, dan moet de basis van de Oost-Aziatische excuuscultuur terug te vinden zijn in de geschriften van Confucius. In ‘De Gesprekken’ vond ik inderdaad uitspraken van Confucius die daarop wijzen. Veel uitspaken gaan erover hoe je je nederig en respectvol naar anderen dient te gedragen. Ik citeer hier enkele van die uitspraken.

“De Meester (Confucius, AvL) zei: ‘Mijn leerlingen: wees thuis vol liefde voor uw ouders en buiten eerbiedig voor uw meerderen in jaren’.” (I:6)

“Bij het groeten van hen met wie hij op gelijke hoogte stond, salueerde hij met twee samengevouwen handen, links en rechts, terwijl zijn kleed keurig recht bleef hangen. Als hij zich daarop met kleine pasjes naar voren haastte, was het alsof hij vleugels had.” (X:3)

“De Meester zei: ‘Een hoogstand mens lijdt onder zijn eigen onvermogen. Hij lijdt er niet onder dat anderen hem miskennen’.” (XV:20)

Over Milky Ways heb ik niets in de geschriften van Confucius kunnen vinden. Wel dit:

“Ziqin (leerling van Confucius, AvL) vroeg aan Zigong (een andere leerling, AvL): ‘Wanneer onze goede Meester in een vreemd land komt, vraagt hij altijd naar de wijze waarop het wordt geregeerd. Informeert hij daar dan zelf naar, of bieden de mensen hem deze informatie aan?’
Zigong antwoordde: ‘Onze goede Meester verkrijgt dit doordat hij warm, vriendelijk, beleefd, nederig en terughoudend is. Zijn wijze van zich op de hoogte stellen is anders dan die van anderen.’ (I:10)

Waaruit ik afleid dat het eten van Milky Ways in een trein is toegestaan.

Bronnen
Emma Cook/The complex art of apology in Japan: http://www.bbc.com/travel/story/20180805-the-complex-art-of-apology-in-japan 

Kyung hee Kim/Exploring the Interactions between Asian Culture (Confucianism) and Creativity (Journal of creative behavior, volume 41 nr. 1, 2007)

Confucius/De Gesprekken/Vertaald en toegelicht door Kristofer Schipper (Uitgeverij Augustus Amsterdam Antwerpen,ISBN 9789045704852).

 

 

André van Leijen
Over André van Leijen 170 Artikelen
André van Leijen (1947) is schrijver en bioloog. Hij heeft les gegeven aan de Hogeschool Rotterdam en aan een middelbare school in Spijkenisse en in Vlaardingen. Hij ontwikkelde er lesmateriaal voor de natuurwetenschappelijke vakken en publiceerde in diverse bladen. Na zijn pensionering reisde hij met zijn Slowaakse vrouw vijf jaar over de wereld. Inmiddels zijn ze terug in Schiedam, waar André een boek heeft geschreven over zijn belevenissen. Het is te bestellen via bol.com, via alle boekhandels in Nederland en via het redactieadres van Trefpunt Azië: post@trefpuntazie.com Titel: Beste Reizigers ISBN: 978-94-6345-888-7 Prijs: 14,95.

8 Comments

  1. Heren, bedankt voor uw voortreffelijke reacties. Dat ik niet eerder heb gereageerd, komt doordat ik op vakantie was. Ik wou met name ingaan op de reactie van Rob.
    Rob stelt: “maar een schuld- versus schaamtecultuur, zoals je zo nu en dan leest, is te zwart-wit gesteld.
    Het is niet mijn bedoeling om opnieuw een discussie te beginnen over schuld-/schaamteculturen. Die hebben we gehad (zie https://www.trefpuntazie.com/schaamte-en-boete-thailand/ ).
    Met Robs stelling kan ik het wel eens zijn. Aziatische landen hebben net zo goed als westerse landen een rechtssysteem. En in westerse landen kan men zich wel degelijk schamen. Neem bijvoorbeeld het naming en shaming in de #MeToo-beweging op het ogenblik.
    Toch wil ik een tekst onder de aandacht brengen van Confucius, namelijk “De Gesprekken II:3, die hier regelrecht op slaat. Daar gaat ie:
    “De Meester (Confucius AvL) zei: ‘Regeer door regels op te leggen, handhaaf de orde door straffen te geven, en het volk zal alle gevoel van schaamte verliezen om ze ontlopen. Maar regeer met moreel gezag, handhaaf de orde met inachtneming van het ritueel: dan zal het volk zijn gevoel van schaamte behouden en tevens uit zichzelf gedisciplineerd blijven.’ ”
    Op diverse plaatsen gaat Confucius op deze kwestie in. Voor het geval je “De Gesprekken” op je nachtkastje hebt liggen, kijk dan eens naar XII:13 en XII:19.
    Volgens Kristofer Schipper, emeritus hoogleraar van de École pratique de Hautes Études in Parijs en van de Universiteit van leiden had Han Feizi (ca 280 – 233 v. Chr.) van de academie van Qi een universeel wetssysteem ontworpen. Voor de conservatieve confucianisten betekende dit legalistische systeem het einde van de van oudsher door het ritueel geordende samenleving. Ik citeer Schipper nu letterlijk: ‘Door de medemenselijkheid te betrachten, het goede uit te dragen, de rituele wet te volgen, de beschaving uit te dragen, moest op den duur de hele wereld wel goed worden, dachten de conservatieve confucianisten. Wetten waren nauwelijks nodig. Waar het om ging was een ethisch bewind’.
    Ik bedoel maar.

    • Ik hoop dat je een leuke vakantie hebt gehad, Andre.
      Je hebt het goed verwoord. In het westen en bij de heersers in het Oosten (China promoot Confucius) wordt Confucius te veel geassocieerd met ‘autoriteit’. Zijn eigen nadruk op een ‘ethisch en rechtvaardig bewind’ legt daarbij dikwijls het loodje. Jammer.

  2. Ik heb dit aardige en ook humorvolle verhaal zo gelezen: Niet het excuuswoordje geeft de inhoud weer, de schrijver verbaast zich over het excuusgedrag van de buitenlander. Dat is anders dan hij in Nederland gewend is. En uit nieuwsgierigheid naar de verschil gaat hij op onderzoek uit en beland via de samoerai bij Confucius. Vergelijkbaar is de Thaise medemens die met verbazing (en een glimlach) het wai-gedrag van buitenlanders waarneemt. En wie weet, ook op onderzoek uitgaat naar het waarom.
    Het verhaal van Emma Cook heeft de veelzeggende kop ‘The complex art of apology in Japan’. Over het Japanse excuuswoordje sumisasen (lang niet het enige trouwens) schrijft zij dat het 9 van de 10 keer niet als simpel excuus wordt gebruikt. ‘Ssumimasen is regularly used to acknowledge the trouble someone has gone to for you. There’s a humility in it; depending on the situation it’s either apologetic or grateful.’
    Dat is enigszins andere koek dan gedrag in de rij bij een Nederlandse supermarktkassa.
    Gedrag en gebruik van beleefdheidsvormen laten goed zien wat in de ene cultuur wel belangrijk wordt geacht en in de andere juist helemaal niet. Dit maakt ook het verschil als je je moet aanpassen aan een cultuur die niet de jouwe is.
    Hoe ik daar zelf mee ben omgegaan in het verleden kun je hier teruglezen: https://www.trefpuntazie.com/bye-bye-wont-see-you-again/

  3. Ik las dat artikel ‘Why we are what we are’ op de BBC pagina en het maakt duidelijk dat in 90% van de gevallen het meest gebruikte ‘excuuswoordje’ sumimasen juist geen excuus betekenis heeft maar gewoon een beleefdheidswoordje is. Het drukt respect, beleefdheid en eerlijkheid uit, zegt het artikel.
    Het doet mij denken aan mijn ‘pardon’ of ‘sorry’ als het gangpad in de supermarket geblokkeerd wordt door babbelende heren of dames en ik er graag langs wil. Als recht toe recht aan Nederlander zou ik volgens de geschriften ‘rot op’ moeten zeggen maar ik gedraag me dan toch liever als een Japanner.

  4. Het is de vraag of je een excuuscultuur kunt ophangen aan Sorry!

    In het westen zeggen we veel vaker Dankjewel! dan in het oosten, moeten we in dit geval van een dankbaarheidscultuur spreken?
    Binnen welke handelingscontext worden zulke woorden gezegd?
    Het Engels onderscheidt heel terecht het Excuse me! vóór het laakbare, en het Sorry! erna.

    Mij staat in het geheugen gegrift de flexibele Thai die, één arm vooruit, zich meanderend door het gangpad naar de uitgang van het vliegtuig drong, steeds zachtjes fluisterend Excuse me! en als eerste het toestel kon verlaren. Zijn moraal was ontwijfeld die van dominee Gremdaad: bedenk wat je doet maar doe het wel. Hoffelijkheid, niet uit schuld of schaamte maar uit berekening. Een calculerende internationale cultuur?

    Maar ik geef toe: Although knowledge has its value, guessing is always more fun.

  5. Het lijkt mij waarschijnlijk dat door de vertaling, in het bijzonder dmv een vertaalmachine, allerlei nuances verloren gaan. Mijn japans komt niet verder dan ‘konichiwa’ , ‘domo arigato’ en ‘hai’, maar ik kan me niet voorstellen dat ‘sorry’ al die keren een geheel correcte vertaling was. ‘Pardon’ zou al iets minder sterk over komen daar je ‘sorry’ ook kunt gebruiken om diepe excuses aan te bieden en ‘pardon’ meer beperkt is tot een eenvoudig verontschuldigen. En terwijl ik dit zo schrijf: ‘I beg you pardon’ zou omgezet door een machine weleens ‘ik smeek u pardon’ kunnen opleveren, waar de ander het dan nogal overdreven zou vinden dat je op je knieën wilt gaan…

    Culturen zijn al niet zwart wit, talen al helemaal niet. De japanner voelt net zo goed schuld of gezichtsverlies als wij dat doen. Misschien dat als gemiddelde genomen de jappaner iets vaker het één ervaart en de Nederlander de ander. Maar een schuld versus schaamte cultuur, zoals je zo nu en dan leest, is te zwart wit gesteld.

    Nb: ik heb nog nooit een zwetende papegaai gezien. 555 Je hebt me met je stukje wel doen glimlachen hoor! 🙂

  6. Citaat:
    ‘En waarom hebben ze tegelijk zo veel moeite zich te excuseren, als er werkelijk wat te excuseren valt? Voor hun oorlogsverleden bijvoorbeeld.’

    Hier een zeer lange lijst van excuses over dat oorlogsverleden. Daarnaast waren er ook herstelbetalingen hoewel niet zo veel. En er zijn ook Japanners die hun oorlogsverleden verheerlijken.
    https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_war_apology_statements_issued_by_Japan

    En al die ‘ Solly’s’ zijn geen echte excuses maar gewoon verlegenheidswoordjes zonder enige betekenis net zoals sommige Nederlanders in elke zin een aantal malen ‘weet je’ zeggen.

    Naast al dat buigen voor autoriteit was voor Confucius en zijn navolgers rechtvaardig handelen van de autoriteiten een noodzaak. Was een heerser onrechtvaardig en slecht dan was rebellie een noodzaak. Boerenopstanden waren er volop in het Chinese verleden. Confucius was minister van justitie (of het gevangeniswezen) en toen hem door de heerser gevraagd werd iets te doen waar hij het niet mee eens was nam hij ontslag.

Reacties zijn gesloten bij dit onderwerp.