Een crisis te veel voor Merkel

In Berlijn voltrekt zich deze weken een ‘koninginnedrama’. Het kanselierschap van Angela Merkel dreigt een half jaar voor haar aftreden te eindigen in on-Duitse chaos en ontreddering. De ooit zo gelauwerde crisismanager krijgt dat ‘rotvirus’ maar niet onder controle.

De besmettingscijfers schieten door alle plafonds, de vaccinatiecampagne komt niet van de grond, het volk mort en de politiek laat het afweten. Het is misschien nog net niet ‘redeloos, radeloos en reddeloos’ maar veel zal het niet schelen.

Het dieptepunt werd vorige week bereikt. Merkel wilde rond Pasen een volledige lock-down. Alles dicht, ook de supermarkten, niemand op bezoek tijdens het voor de Duitsers zo belangrijke familiefeest en dan maar bidden en hopen, zij het niet in de kerk. Op die manier hoopte de Bondskanselier de opmars van het virus te stuiten.

Het werd niks omdat het plan, geheel in strijd met karakter en werkwijze van Merkel, niet goed was doordacht. Het was juridisch en praktisch onuitvoerbaar. De supermarkten dicht? Zou dat de dagen voor sluiting geen stormloop worden, inclusief het risico van meer besmettingen? Wat zou het doen met het moreel van de burgers, als het eieren zoeken in familiekring hun door de neus wordt geboord?

Merkel haalde bakzeil en deed wat een politicus van kleiner kaliber niet zou hebben opgebracht. Ze bood de bevolking haar excuses aan. Ze meierde er niet omheen. Het was uitsluitend en alleen haar fout. Daarmee dwong ze bij vrijwel iedereen weer zoveel respect af dat een cynicus zou kunnen denken dat dit ook weer koele berekening was van ‘Merkiavelli’.

Toen vorig jaar het virus de wereld op zijn kop zette, was het Duitse crisisbeleid nog het voorbeeld voor de rest van Europa. Waar andere landen steken lieten vallen, had Duitsland de zaken op orde. De maatregelen werkten en de bevolking hield zich aan de regels. De buitenlandse pers wist niet hoe ze de aanpak genoeg kon prijzen. Een land hoefde geen (semi-)dictatuur te zijn of in Azië te liggen om de crisis met succes het hoofd te kunnen bieden. In een Westerse democratie lukte het ook. Zie de Bondsrepubliek.

Das war einmal. Duitsland is inmiddels een voorbeeld van hoe het niet moet. Een van de hoofdoorzaken is de opstelling van de deelstaten. De gezondheidszorg valt onder hun bevoegdheid en als zij een eigen koers willen varen, kan de regering in Berlijn dat niet tegenhouden. De regering kan hooguit coördineren. Het federale stelsel met zijn spreiding van verantwoordelijkheden blijkt voor de bestrijding van een pandemie verre van ideaal.

Sommige deelstaten waar het virus minder huishoudt dan in andere, willen versoepelen, terwijl anderen met verontrustende cijfers aan de noodrem willen trekken. Het levert het beeld op van incompetentie, verwarring en chaos. Daar kunnen Duitsers niet goed tegen, het strookt niet met hun zelfbeeld. Dat straalt af op de regering en uiteindelijk op Merkel. Wat een paar maanden geleden nog ondenkbaar leek, gebeurt nu: haar gezag begint af te bladderen.

Jarenlang gold de Bondskanselier als de crisismanager bij uitstek. Financiële crisis, Eurocrisis, vluchtelingencrisis en het begin van de coronacrisis, you name it, Merkel loodste de natie en Europa er met vaste hand doorheen. Ze werd bejubeld en bewierookt. Hier en daar natuurlijk ook verguisd, vooral in eigen land tijdens en kort na de vluchtelingencrisis. Niettemin, de overheersende indruk was dat het Westen zich in de handen mocht wrijven met deze leider.

Merkel neemt inderdaad altijd haar verantwoordelijkheid. Eigenlijk had ze niet meer willen opgaan voor de Bondsdagverkiezingen van vier jaar geleden. Na twaalf jaar was het mooi geweest. Zij leed niet aan de kwaal waaraan veel, zo niet de meeste regeringsleiders met behoorlijk wat dienstjaren op de teller, lijden. Merkel heeft geen last van het onmisbaarheidscomplex. Ook zonder haar draait de wereld wel door.

De Brexit en de verkiezing van Donald Trump in 2016 overtuigden haar ervan dat ze de jas nog niet aan de kapstok kon hangen. Daar kwam bij dat de nieuwe Franse president Emmanuel Macron, de co-manager van de EU, een nog onbeschreven blad was. Met ook nog het gestook van Rusland in de Oekraïne en elders en het steeds assertiever optreden van China was het te riskant om met pensioen te gaan. De loods wilde maar kon nog niet van boord.

Als je omringd wordt door dwergen ben je al gauw een reus. Inmiddels is het aantal eredoctoraten niet meer te tellen. Je kunt erop wachten dat iemand haar voordraagt voor de Nobelprijs voor de Vrede. Feministen hebben haar ontdekt als hun icoon van ‘nieuw’, dwz ‘vrouwelijk leiderschap’, wat dat ook mag wezen. (Dit is niet zonder ironie. De Bondskanselier is niet wat je noemt een empathische ‘verbinder’.) Dat Merkel in de eerste plaats een Realpolitiker is, die wars is van groots en meeslepend, – ‘op zicht rijden’ noemt ze haar bestuursstijl zelf -, wordt vaak over het hoofd gezien.

In 16 jaar aan het stuur gaat onvermijdelijk het een en ander mis. Dat betreft voornamelijk de binnenlandse politiek die in het buitenland minder scherp wordt gevolgd. Merkel heeft haar partij, de conservatieve CDU, teveel naar het midden gestuurd en liet daarmee de rechterflank open voor de populisten van de extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD). De AfD kon daardoor bij de verkiezingen van 2017 de grootste oppositiepartij worden.

Ze slaagde er evenmin in om haar opvolging bevredigend te regelen. Dat is altijd een zwak punt bij partijen met leiders die (te) lang aan de macht zijn. Merkel leek aanvankelijk de door haar gewenste opvolgster in het zadel te hebben geholpen. Maar deze miste het vereiste formaat en is inmiddels afgevoerd. Het gevolg is dat de CDU en haar Beierse zusterpartij CSU een half jaar voor de Bondsdagverkiezingen in september nog steeds geen lijsttrekker hebben. Of de kandidaten, de premiers van de deelstaten Noordrijn-Westfalen en Beieren, die kwaliteiten wel hebben, houdt menig conservatief uit zijn slaap.

Zo lijkt de carrière van de belangrijkste politicus van het belangrijkste land in Europa te eindigen zoals de meeste politieke carrières eindigen. Sputterend als de nachtkaars. In de meeste gevallen gebeurt dat omdat die leiders niet wilden inzien dat hun tijd erop zat. Bij Merkel is er een wrange bijsmaak. Zij, de domineesdochter, is te lang aangebleven uit plichtsbesef. En corona bleek een crisis teveel.

Over Peter van Nuijsenburg 259 Artikelen
Journalist en publicist Peter van Nuijsenburg (1951) werkte in het verleden bij De Telegraaf, Elsevier en persbureau GPD, het Financieele Dagblad en diverse omroepen. Hij was correspondent in Johannesburg, Berlijn, Tokio en Rome. Peter was voorheen ook parlementair en economisch redacteur. Hij is liefhebber en kenner van kunst en cultuur. Bij dagblad Trouw publiceerde hij boekbesprekingen. Beroepsmatig en (meer recentelijk) als toerist was hij in Thailand en andere Asean–landen.

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*