De ontdekking van de Hemel

Linda wilde graag naar Goseck. Eerlijk gezegd had ik nooit van dat plaatsje gehoord. Het was ergens in Duitsland, zei ze.
Ergens in Duitsland… Samen bogen we ons over de kaart van Duitsland, die we over de eettafel hadden uitgespreid. Goseck…
‘Dat plaatsje bestaat niet’, zei ik, nadat ik alle deelstaten systematisch had afgezocht.
‘Jawel hoor’, ik heb er zelf over gelezen. Het ligt in Sachsen-Anhalt.’
‘Sachsen-Anhalt… Waar ligt Sachsen-Anhalt?’
‘In het oosten van Duitsland, vlak naast Thüringen.’
‘Dat had je wel even eerder mogen zeggen. Trouwens, waarom wil jij zo graag naar Goseck?’
‘Kijk, ik heb het al.’ Haar vinger blijft rusten bij een stipje op de kaart, niet ver van Leipzig.

Goseck
Vorige week zijn we gegaan. Onze halfgare fietsen hadden we op de drager van onze kleine Volkswagen Polo geladen, niet beseffend dat het daar nogal heuvelachtig was. Nadat we Thüringen hadden doorkruist en ons te goed hadden gedaan aan Bach, Luther, Goethe en Bratwurst, bereikten we de wijngebieden van Sachsen-Anhalt. En ja hoor, een bordje geeft aan dat we voor Goseck dwars door de akkers een heuvel op moeten. Linda is rechtop gaan zitten. Haar ogen glinsteren.
‘Eerst een hotel zoeken’, zeg ik, terwijl we door de enige straat van Goseck rijden.
‘Hier is het’, zegt Linda. Ze wijst op een bruin bordje. “Sonnenobservatorium”, staat erop.
Ik parkeer de auto. De laatste 500 meter lopen we over een smal paadje door de tarwevelden. Linda voorop. We zijn de enigen.
‘Nou, hoe vind je het?’ Met een wijds gebaar geeft ze een schutting aan van houten palen, alsof ze zojuist midden in het oerwoud een geheime stad van de Inca’s heeft ontdekt. Ta, tááá..!
‘Prachtig’, zeg ik, ‘maar wat is het?’

André van Leijen, De ontdekking van de hemel, Zonneobservatorium Goseck
Het zonne-observatorium in Goseck

‘Kom mee’, zegt ze. Samen lopen we naar het midden van een cirkelvormig veld met een diameter van 75 meter, dat omringd is door twee concentrische rijen palissaden van ruim twee meter hoog. ‘Kijk, daar waar we binnen gekomen zijn, is het noorden. Zie je die andere openingen in de schutting?’
Met enige moeite ontwaar ik vier andere openingen. Ze zijn een stuk kleiner dan de opening in het noorden.
‘Die opening daar is waar de zon opkomt op de dag van de zomerzonnewende.’ Ze wijst naar de opening in het noordoosten. ‘Die er tegenover in het noordwesten is waar de zon op die dag ondergaat. En nu moet je je omkeren.’ En ze wijst naar de openingen in het zuidoosten en zuidwesten, die de winterzonnewendes markeren.

André van Leijen, De ontdekking van de hemel, Winterzonnewende.
Linda wijst naar de opening van de zomerzonnewende

Zonnewendes
Zonnewendes…hoe zat het ook al weer? Ik moet er even over nadenken. En dan weet ik het weer. Door de schuine stand van de aardas is tijdens de zomermaanden het noordelijk halfrond naar de zon toegekeerd en tijdens de wintermaanden er juist vanaf. Tijdens de zomerwende bereikt de zon zijn noordelijkste positie en tijdens de winterwende zijn zuidelijkste. Hij beweegt daarmee tussen Kreeftskeerkring en Steenbokskeerkring.

Ik kijk nog eens naar de vier openingen. Het verbaast me dat het verschil tussen opkomst/ondergang in de zomer en de opkomst/ondergang in de winter zo groot is. Maar liefst 830 op een cirkelboog.
‘Eigenlijk is het een soort Stonehenge’, zeg ik.
‘Precies, maar deze is van hout. Je kan het dus beter “Woodhenge” noemen.
‘Maar waarom is deze dan zo bijzonder?’
‘Stonehenge is maar 4500 jaar oud. En raad eens hoe oud deze is?’
‘Geen idee. 5000?’
‘Zevenduizend. Ze-ven-dui-zend’, zegt ze, terwijl ze elke lettergreep beklemtoont. Ze kijkt me een brede lach aan, alsof ze wil zeggen: dat geloof je toch niet?’

André van Leijen, De ontdekking van de hemel. Aardas en seizoenen
Door de scheve stand van de aardas ontstaan de seizoenen.

En ze vertelt. Dat dit het oudste zonne-observatorium van heel Europa is. Dat hij nog maar een paar jaar geleden ontdekt is. Dat hier oorspronkelijk jagers-verzamelaars woonden. Dat ene Guido Brandt, tegenwoordig als antropoloog verbonden aan het vermaarde Max Planck Instituut in Leipzig, aan de hand van DNA-onderzoek heeft vastgesteld, dat zo’n 8000 geleden mensen met een ander type DNA de gemeenschap van jagers-verzamelaars in Sachsen-Anhalt binnenkwamen. Dat dit type DNA overeenkomt met mensen uit het Midden-Oosten. En dat deze mensen geen jagers-verzamelaars waren, maar boeren. Dat zij dus de landbouw in Europa hebben ingevoerd. En dat je voor het bedrijven van landbouw rekening moest houden met de seizoenen. Vandaar dit zonne-observatorium.

André va Leijen, De ontdekking van de hemel, Wendes
De openingen in de ring geven de wendes aan.

Migranten avant la lettre, denk ik. Of moet ik zeggen ex-pats? Toen stond er nog geen hek om Europa. Het schijnt zelfs dat die migranten hartelijk werden ontvangen door de jagers-verzamelaars. Dat ze weetjes uitwisselden. Ik kijk nog eens om me heen. Naar de beslotenheid van de cirkel met palen. Een afscheiding tegen de boze buitenwereld. Een plek waar rituelen plaatsvonden op momenten dat de buitenwereld veranderde en de binnenwereld zo maar binnenkwam. Rituelen, die door de ring van palissaden onttrokken werden aan het oog van degenen die hier niets te zoeken hadden. ‘Zal ik je nog iets anders laten zien?’, zegt Linda.
Ik schrik op uit mijn mijmeringen.
‘Het is wel een eindje rijden.’

Nebra
Drie kwartier later rijden we het dorpje Nebra binnen. Nou dorpje. Het heeft maar 3300 inwoners. Hier op de Mittelberg werd in 1999 door twee mannen met een metaaldetector een bronzen schijf gevonden ter grootte van een pizza. Ze hadden de schijf met een hamer uit de grond los weten te krijgen en daarna met een staalborstel schoongemaakt. Daarna probeerden de mannen de schijf voor goed geld te verkopen. Dat lukte niet erg. Enerzijds omdat de musea argwanend waren over de echtheid van de schijf, anderzijds omdat het in Duitsland verboden is om bodemschatten in privébezit te hebben. De schijf bleek echter hartstikke echt en toen hij uiteindelijk verkocht zou worden, doemde de Kriminalpolizei op, nam de schijf in beslag en arresteerde alle betrokkenen.

André van leijen, De ontdekking van de hemel, Hemelschijf
De Hemelschijf van Nebra

Tegenwoordig is de schijf te zien in het Landesmuseum für Vorgeschichte in Halle. In Nebra, waar de schijf gevonden is, staat nu een ultramodern museum het Arche Nebra, waar je van alles over de Hemelschijf te weten kunt komen.
Ik leer, dat de schijf 4000 jaar oud is en daarmee een van de oudste voorstellingen van de hemel. De schijf is gemaakt van brons met daarin ingelegd goud. Afgebeeld zijn een sterrenhemel en de maan in twee verschillende fasen.

Pleiaden
Gefascineerd loop ik door het museum Arche Nebra. Lees alle bordjes. Bekijk schematische tekeningen. Het blijkt dat op de schijf 32 sterren zijn afgebeeld. Zeven daarvan zijn de Pleiaden, een sterrengroep in het sterrenbeeld Stier. Ik lees dat de Pleiaden al in het oude Midden-Oosten een belangrijke rol gespeeld hebben bij de bepaling van het verloop van de tijd. In Europa tijdens de bronstijd verschenen de Pleiaden rond 17 oktober boven de oostelijke horizon, vlak nadat zon was ondergegaan. Ze verdwenen weer rond 10 maart aan de westelijke horizon. Na een jaar kwamen ze weer tevoorschijn.

André van Leijen, De ontdekking va de hemel, Pleiaden
De Pleiaden

Als die Pleiaden zo belangrijk zijn, waarom heb ik ze dan nooit gezien, vraag ik me af. Ik ben al blij dat ik weet waar de Grote en Kleine Beer staat. En met enige moeite kan ik ook de Poolster en Sirius vinden. Ik ga toch eens beter opletten.

Makkelijker is het om de maan als hemelklok te gebruiken. Die is tenminste duidelijk te zien. Dat moeten ze in het Midden-Oosten ook gedacht hebben, want bekend was dat na twaalf maancycli er een nieuw jaar begon. De ellende was alleen dat een maanjaar 11 dagen korter is dan een zonnejaar. Dat betekent dat na drie maanjaren een maand moeten worden ingevoegd, anders loopt de hele hemelse boel in de soep.

Daar hadden de makers van de Nebra-schijf aan gedacht, melden de tentoonstellingsbordjes. Want normaal komen de Pleiaden op 17 oktober op tegelijk met een nieuwe maan. Maar na een paar jaar is dat niet meer het geval en krijgen we een dikkere maansikkel te zien van vijf dagen oud. Die dikke maansikkel is op de schijf afgebeeld naast de Pleiaden. En als dat zo is, dan moet je 32 dagen aan de kalender toevoegen, precies het aantal sterren dat op de schijf is afgebeeld.

Eigenlijk vind ik dat nogal vergezocht. En misschien vonden die bronstijdboeren dat destijds ook wel. Misschien lieten die Pleiaden het afweten, omdat de aardas nu eenmaal aan het zwabberen is en werden ze na verloop van tijd op een andere datum in het jaar zichtbaar. Misschien konden die boeren de Pleiaden wel helemaal niet meer zien, omdat het in Noord-Europa nu eenmaal altijd regent in tegenstelling tot het Midden-Oosten, waar het altijd mooi weer is.

André van Leijen, De ontdekking van de hemel, Hemelschijf en zonneobservatorium
De Hemelschijf van Nebra en het zonne-observatorium van Goseck komen precies overeen.

Misschien zijn ze daarom in Europa ertoe overgegaan om de opkomst en ondergang van de zon als maat te nemen, zoals in het zonne-observatorium van Goseck. Iets wat in Europa duidelijker waarneembaar is dan in het Midden-Oosten, omdat het verschil tussen zomerwende en winterwende in Europa een stuk groter is.
En inderdaad op de Hemelschijf van Nebra zijn aan de oostelijke en westelijk horizon in een later stadium twee gouden strips aangebracht (van een daarvan zijn nog alleen nog resten te zien), die het verschil tussen zomerwende en winterwende aangeven. Als je de hoek nameet is dat precies 830, net zo als bij het zonne-observatorium in Goseck. Je kan ze zo over elkaar leggen.

André van Leijen, De ontdekking van de hemel, Zonnewendes en Hemelschijf
Zonnewendes en hemelschijf

Ik kijk nog een keer naar de Hemelschijf. Onderaan is een gouden boog aangebracht. Volgens het bordje is het een boot, die de gang van de zon van oost naar west voorstelt. Dat deden ze in de oudheid ook zo, staat op het bordje.
Het museum staat op het punt van sluiten. We haasten ons naar het museumwinkeltje, waar ze Hemelschijven verkopen en T-shirts, bekers, presse-papiers, onderzettertjes, allemaal met de beeltenis van de Hemelschijf erop. Die bronstijdboeren moesten eens weten.

Meer weten?
Over de Pleiaden als tijdmeter in de Oudheid: https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/0810/0810.1592.pdf

Het DNA-onderzoek van Guido Brandt:
http://science.sciencemag.org/content/342/6155/257

Over het zichtbaar worden van sterren boven de horizon:
https://en.wikipedia.org/wiki/Heliacal_rising
https://promenade.imcce.fr/en/pages6/725.html

 

 

André van Leijen
Over André van Leijen 140 Artikelen
André van Leijen (1947), bioloog en vader van een dochter en een zoon, heeft les gegeven aan de Hogeschool Rotterdam en aan een middelbare school in Spijkenisse en in Vlaardingen. Hij ontwikkelde er lesmateriaal voor de natuurwetenschappelijke vakken en publiceerde in diverse bladen. Na zijn pensionering reisde hij met zijn Slowaakse vrouw twee jaar over de wereld, van Spitsbergen tot aan Kaap de Goede Hoop en van Vuurland tot het uiterste noorden van Canada. Daarna streken ze neer in Thailand en vervolgens in Schiedam. Van deze thuisbasis willen ze de wereld verder verkennen. Intussen werkt hij aan een boek.

5 Comments

  1. Interessant. Ik heb me ook nooit gerealiseerd dat de afstand tussen de zonsopkomst/ ondergang tijdens de winter en de zomer zonnewende zo groot is.
    Op mijn 18e kocht ik een telescoop van mijn gespaarde zakgeld met een DVD waarop je de sterrenhemel kon zien op een bepaalde dag, uur en geografische locatie. Ik vond het schitterend toen ik Jupiter als schijfje kon zien met op dat moment aan ieder kant twee van zijn heldere manen. Een bijna magisch moment.

    • Ben je nog zo jong dat er tijdens je 18e levensjaar al DVD’s op de markt waren, Tino? Ik heb geen telescoop, maar ik heb op mijn telefoon (Android) een app geïnstalleerd waarmee ik vanaf mijn locatie zichtbare sterren, planeten en ook satellieten kan identificeren. Je richt je telefoon op een object aan de hemel en je ziet welke ster, planeet of satelliet het is. Heavens-Above, is de naam van de app. Fascinerend!

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*