China. De Lange Mars van Big Brother

Toekomstige historici zulllen zich er het hoofd over breken en er op symposia menig debat over uitvechten. Wat is de belangrijkste revolutie van de tweede helft van de vorige eeuw? De Val van het Bamboegordijn in 1978 of die van het IJzeren Gordijn 11 jaar later?

De kans is groot dat de keuze valt op de revolutie van 1978. Deze week 40 jaar geleden besloot de toenmalige Chinese partijleider Deng Xiaoping om de economie voorzichtig te liberaliseren. Zijn voorganger Mao Zedong, bejubeld als de Grote Roerganger, had het schip met volle kracht op de klippen gestuurd. Deng wist het wrak vlot te trekken, op te lappen en weer zeewaardig te maken.

Niet Mao, een van de grootste massamoordenaars aller tijden, is dus de grote revolutionair. De kleine man (nog geen 1.60 m) uit de provincie Sichuan zette het land op een nieuwe koers. En is daarmee de grootste revolutionair van China en waarschijnlijk ook van de wereld. Of we daarmee blij mogen zijn, blijft een lastig te beantwoorden vraag.

Peter van Nuijsenburg, De lange mars van Big Brother, Deng Xiaoping

Azen op hegemonie

Met Deng begon een verbijsterende inhaalrace. China was veertig jaar geleden in vrijwel alle opzichten een achterlijk land. De levenstandaard was vermoedelijk niet veel beter dan die van het huidige Noord-Korea. Nu is het de tweede economie van de wereld en een politieke en militaire supermacht. En dat gooit de wereldkaart overhoop. Vond Deng nog dat Beijing zijn licht beter onder de korenmaat kon houden, onder de huidige sterke man Xi JinPing eist het steeds nadrukkelijker zijn plaats in de zon op.

Die machtsontplooiing wordt niet alleen in de regio met argusogen gevolgd. Er zijn experts die een clash tussen de VS en China onontkoombaar achten. Dat zou een historische natuurwet zijn. Een hegemoon op zijn retour, de VS, die uitgedaagd wordt door een staat die op zijn troon aast, China. Die experts kennen ook het eerst mogelijke brandpunt van die confrontatie. In of rond de Zuid-Chinese Zee, waar China in strijd met het internationale recht militaire bases en installaties aanlegt.

De ambities van Beijing zijn inderdaad adembenemend. Het wil het toonaangevende land bij de industrieën van de toekomst worden. Het is nu al de voorloper bij o.a. robottisering en kunstmatige intelligentie. In de VS vragen ze zich of hoe ze die aanval op hun ooit onaantastbare positie kunnen afslaan.

Realpolitiek pur sang

De Amerikanen hebben daarbij de handicap dat hun president bij voorkeur handelsoorlogen uit de vorige eeuw voert. Hij schijnt nu eindelijk pas te begrijpen dat het niet om im- en exporttarieven gaat maar om de hoogwaardige technologie van de toekomst. Wat dat betreft komt de affaire rond de telecomreus Huawei met zijn innige banden met de Chinese staat net op tijd.

Het programma dat die ambities in de buitenlandse politiek het beste tot uitdrukking brengt is de zogeheten Nieuwe Zijderoute. De Chinezen verkopen dit miljardenzware megaproject graag als een vorm van ontwikkelingshulp en handelsbevordering. Dankzij de ruimhartige Chinese steun kunnen deelnemende landen uit vooral de derde wereld hun economische ontwikkeling aanjagen. En ze kunnen zich zo ook onafhankelijker opstellen tegenover de uitbuiters uit het westen.

In werkelijkheid staat het Chinese belang natuurlijk altijd voorop. Het gaat in de eerste plaats om grondstoffen voor de Chinese industrie en het veilig stellen van aanvoerroutes. En volgens die strategie mogen de ontvangende landen zich schikken in een rol als vazalstaat. Het is realpolitiek pur sang en volledig in lijn met de oude Chinese traditie.

Peter van Nuijsenburg, De lange mars van Big Brother

De grote misvattting

Een supermacht kan zijn invloedssfeer niet alleen uitbreiden met zijn economische en militaire macht. Wie daarnaast ook soft power, overtuigingskracht door zijn aantrekkelijke cultuur en aanlokkelijke levensstijl, heeft, heeft een voorsprong. Dat is een stevig minpunt van het Chinese model. Beijing mag dan een toonbeeld van besluitvaardigheid lijken, zeker in vergelijking met het gemodder in het westen, aan de pr schort nog wel het een en ander. Toch, ook hier zit het Beijing momenteel niet tegen. De grote rivaal is onder president Trump hard bezig zijn voorsprong te verspelen.

Onder westerse politici leefde lang de nogal naïeve hoop dat een economisch liberaler China ook politiek vrijer zou worden. Zo was dat per slot van rekening ook in het Westen gegaan. De Chinezen zouden mondiger worden, inspraak eisen en Beijing zou uiteindelijk de teugels laten vieren. Niet uit overtuiging maar omdat er niks anders opzit.

Dat is een grote misvatting gebleken. Het regime was nooit van plan om zijn machtsmonopolie op te geven. In het andere revolutiejaar, 1989, liet Deng de democratische beweging rond het Plein van de Hemelse Vrede door het leger meedogenloos neerslaan. Later werden de nog resterende democratische aspiraties afgekocht met de enorm toegenomen welvaart. De teugels werden nooit gevierd. In tegendeel, ze zijn de afgelopen jaren alleen maar vaster aangetrokken.

Elke schijn van politieke liberalisering is opgegeven. President Xi Jinping is gekozen voor het leven en heerst als de nieuwe keizer. Dissidenten worden vervolgd, opgesloten en vermoord. Etnische minderheden worden gediscrimineerd. In de uiterst westerse provincie Sinkiang heeft het regime bijna een miljoen Oeigoeren, een Turks moslimvolk, in werkkampen opgesloten. Ze moeten Chinees worden. En het schrikbeeld van de schrijver George Orwell, Big Brother is watching you, is in China werkelijkheid geworden. Het surveillancesyteem is onderhand zo geperfectioneerd dat meneer of mevrouw Wang geen stap kan zetten zonder dat de staat het registreert.

Peter van Nuijsenburg, De lange mars van Big Brother, Xi JingPing

Onder de knoet

Voor de meerderheid van de Chinezen is dat kennelijk geen reden om de legitimiteit van het regime aan te vechten. Zolang Beijing economische groei en materiële welvaart biedt, zit het stevig in het zadel. Wie meer wil, culturele, politieke en religieuze rechten, is bij president Xi aan het verkeerde adres. En dat is uiteindelijk niet goed voor zijn soft power.

Dit zou bij de beoordeling door die toekomstige historici wel eens de doorslag kunnen geven. Na het verdwijnen van het IJzeren Gordijn is het leven voor verreweg de meeste mensen in het voormalige oostblok in de meeste opzichten vooruit gegaan. Dat geldt na het ophalen van het Bamboegordijn in materiële zin ongetwijfeld ook voor de meeste Chinezen. De prijs is wel een leven onder de knoet van een vermoedelijk nooit eerder geziene totalitaire dictatuur.

 

Gerelateerde berichten

Peter van Nuijsenburg
Over Peter van Nuijsenburg 183 Artikelen
Journalist en publicist Peter van Nuijsenburg (64) werkte in het verleden bij De Telegraaf, Elsevier en persbureau GPD. Voor deze laatste organisatie was hij correspondent in Johannesburg, Berlijn en Tokio. Peter was voorheen ook parlementair en economisch redacteur. Hij is liefhebber en kenner van kunst en cultuur. Bij dagblad Trouw publiceerde hij boekbesprekingen. Beroepsmatig en (meer recentelijk) als toerist was hij in Thailand en andere Asean–landen.

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*