Cambodja. De ‘blinde fotograaf’

Michael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode Khmer
Nhem En, fotograaf van genocide

Fotografie is een belangrijk medium voor verslaggeving en geschiedschrijving. Soms kunnen foto’s zelfs de loop van de geschiedenis beïnvloeden. Zo hebben twee foto’s het nodige bijgedragen aan protest tegen en beëindiging van de oorlog in Vietnam: die van een meisje dat naakt en gewond vlucht voor napalm, en die van een brute executie midden op straat. Ze zijn gemaakt door fotografen die erheen gingen om de wereld te laten zien wat zich daar afspeelde.

Veel fotojournalisten doen hun werk omdat het spannend is en omdat ze er goed in zijn. Maar bovenal zijn de meeste journalisten oprecht geïnteresseerd in hun medemens en hopen ze met hun werk anderen de ogen te openen. Soms echter, krijg je beelden te zien van ‘de andere kant’, gemaakt door fotografen die geen enkele vorm van compassie hadden met de mensen die ze fotografeerden. Beelden die niet bedoeld waren om de wereld te veranderen, laat staan te verbeteren.

Indrukwekkend document

De portretten, gemaakt in de beruchte S-21 gevangenis in Cambodja, zijn kil en vreselijk. Ze waren niet bedoeld voor de buitenwereld en zijn gemaakt zonder enige journalistieke intentie. Toch zijn ze een belangrijk en indrukwekkend document geworden van de vuile oorlog die de Rode Khmer voerde. De rechterhand van dictator Pol Pot en de nummer 2, Nuon Chea van het voormalige Rode Khmer-regime in Cambodja heeft in de rechtbank onlangs gezegd dat hij en zijn ‘kameraden’ geen slechte mensen waren.

De portretten  zijn gemaakt door de voormalige Rode Khmer fotograaf, ‘Nhem En’.  Toen een jonge man van zestien jaar, nu 58 jaar oud.  Hij wordt ‘De blinde fotograaf’ genoemd. Hij deed wat hem werdt opgedragen en keek weg om zelf te overleven. Nhem En werkte tussen 1976-1979 in het voormalige schoolgebouw Tuol Svay Pray. Tijdens de Rode Khmer periode omgebouwd tot gevangenis en verhoorcentrum, genaamd Security S-21.

Michael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode Khmer

In S-21. fotografeerde Nhem En meer dan 15.000 mensen. Cambodjanen die na te zijn gefotografeerd, verhoord en gemarteld dood eindigden op de ‘Killing Fields’. Van de 14.000 geportretteerde gevangenen overleefden er uiteindelijk slechts zeven deze ongekende brute aanslag op de menselijkheid. Zijn ‘Mugshots’ hangen nu als permanente foto-expositie in het Tuol Sleng genocide museum.

Ik ontmoet mijn collega fotograaf Nhem, na enig rondbellen en met de hulp van een gids die werkt in het S-21 genocide museum. Hij heeft er een reis van twaalf uur naar de Cambodjaanse hoofdstad. Het lijkt mij toch een bizar gegeven hem in Phnom Penh op de plaats delict te ontmoeten. Nhem Enh blijkt een keurige en goed georganiseerde zakenman te zijn geworden.

Michael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode Khmer

Na afloop van onze fotosessie wil hij graag zijn camera-collectie waarmee hij zijn horrorwerk heeft uitgevoerd aan mij verkopen. Misschien iets voor de ultieme camera-collectioneur maar ik negeer de aanbieding. Enige jaren geleden bood Nhem En op eBay de originele Pol Pot toiletbril te koop aan; hij had die na het overlijden van Pol Pot uit diens bunker ontvreemd. Met de verkoop wilde Nhem En investeren in een Pol Pot vakantieresort in het dorpje Anlong Veng, het laatste dorpje in Cambodja waar de Khmer Rouge nog heerste tot aan de dood van Pol Pot in 1998.

Michael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nemh Enh, Rode Khmer
Nhem En met ‘horrorcamera’s’ te koop aangeboden aan Michael

Per tuk-tuk begeef ik mij naar zijn hotel, in het gezelschap van een Khmer-vertaler. Nhem Enh heeft een aantal foto’s, documenten en niet te vergeten zijn camera’s meegenomen en gerangschikt op zijn bed. Een oude wat aangetaste Rollei cord en een opmerkelijk glimmende Yashika. De camera’s die het allemaal meer dan twee-en-dertig jaar geleden hebben geregistreerd. Zittend op zijn bed, omgeven door de memorabilia uit die roerige en verschrikkelijke jaren maakt Nhem En op mij een eenzame indruk. ‘Dit is dus wat er overblijft als de rook om je hoofd is verdwenen.’

Michael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode Khmer

Het is schijn die verlatenheid, want de 52-jarige man kijkt mij vriendelijk met jongensachtige glimmende ogen aan. Lacht en praat veel in de voor mij onverstaanbare Khmer taal. We besluiten direct door te gaan naar zijn vroegere werkplaats, de S-21 gevangenis in een rustige buurt van Phnom Penh voor het bekijken van zijn foto’s en een, dit keer vredig door mij uitgevoerd, ‘verhoor’, en een fotosessie.

‘We moesten de organisatie volgen’

MK: Hoe oud was u tijdens de Rode Khmer periode?
Nhem En: Ik was elf jaar, in 1971 begon in ons dorp de revolutie. Toen ik vijftien jaar was kreeg ik een machinepistool omgehangen en was ik een jonge soldaat in het leger. Door mijn gedisciplineerde gedrag en goede moraal mocht ik in 1975 een vakopleiding doen in China. Ik werd geselecteerd voor het maken van kaarten te maken: cartografie en fotografie.

MK: Wat fotografeerde u zo al?
Nhem En: Ik werkte voor de partij en fotografeerde alle evenementen, ontmoetingen van onze leider Pot Pol en vele andere nieuwsfeiten, voor onze revolutionaire krant. Meer dan twee miljoen foto’s heb ik gemaakt, ik heb nog duizenden foto’s en negatieven in mijn bezit.

Michael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode Khmer
Nhem En in zijn tijd als Rode Khmer

MK: Wanneer ging u naar de hoofdstad Phnom Penh?
Nhem En: Ik werd opgedragen om foto’s te maken in de S-21 gevangenis ongeveer een maand nadat ons leger Phnom Penh had bevrijd. De stad werdt toen nog ontvolkt en de ongeveer twee miljoen mensen werden de stad uit gedirigeerd om elders te werken aan wat ‘Angkar’ (de partij) had besloten. Ook ik kreeg de opdracht om mij daar te melden om de stroom van ‘vijanden van Angkar’ te fotograferen en te registreren.

MK: Hoe ging dat in zijn werk?
Nhem En: Iedere gevangene kreeg een nummer en werd ingeschreven. Ik vertelde hen om recht in de camera te kijken. Niet het hoofd te draaien of wegkijken, anders is de foto niet geschikt. De gevangenen hadden vaak kinderen bij zich. Ik nam ook foto’s van hen. Voor het archief.

MK: Wie was uw meerdere en controleerde of u het werk goed deed?
Nhem En: De commandant van S-21 was Kang Keck, alias Duch. Hij overzag mijn werk en liet dagelijks zien en merken dat het leven aan een zijde draad hing. Als Duch het werk niet beviel dan betekende dat straf c.q de dood. Voor mij was hij vriendelijk en hij heeft mij zelfs een gouden Rolex horloge gegeven.

Michael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode Khmer
Aantekeningenboekje en andere herinneringen van Nhem En

MK: Hoe vindt u het dat Duch nu is veroordeeld en zijn levenslange straf moet uitzitten?
Nhem En: Ik vind dat niet goed of fout, het is nu een andere tijd en we moeten leven met wat er is gebeurd. Hij zit nu opgesloten maar ik vind dat niet nodig.

MK: Maar hij was toch erg wreed en heeft mensen massaal de dood in gejaagd en laten martelen?
Nhem En: Hij was erg gerespecteerd en correct en ik denk dat het niet meer nodig is dat hij nu opgesloten zit.

MK: Als u aan al die mensen denkt die voor uw camera stonden, die toen zijn gedood, wat zou u hen nu willen zeggen. Voelt u geen medelijden of spijt?
Nhem En: Ik heb hen niets te zeggen. Toen moesten we onze leiders volgen en doen wat ons werd opgedragen.

Gezichten van genocide

Michael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode KhmerMichael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode KhmerMichael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode KhmerMichael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode KhmerMichael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode Khmer

Over ‘Year Zero’

Na de politieke omwentelingen in Cambodja eind jaren zestig kwam tussen 1975-1979  de Rode Khmer aan de macht onder de leiding van Pot Pol. De Rode Khmer revolutionaire beweging maakte onder zijn leiding ‘de stappen’ die volgens Pot Pol “nodig” waren voor een radicale verschuiving naar een communistische agrarische samenleving. Vrij van boeddhisme, geld of onderwijs. Deze pure vorm van communisme wilde hij op de gehele natie toepassen. Pol Pot had een Cambodja voor ogen zonder instellingen als banken, religies of moderne technologie.

Michael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode Khmer
Interieur martelcentrum S21

Pot Pol hernoemde het land tot de ‘Democratische Republiek Kampuchea’ – en zou het land weer terug brengen naar “Year Zero.” Intellectuelen, zakenlieden, boeddhisten en buitenlanders moeste allemaal worden verwijderd. ‘Wat rot is moet worden verwijderd,’ was een bij de Rode Khmer populaire leuze. En verwijderen dat deden ze! Zogenaamde ‘staatsvijanden’ als artsen, ambtenaren, en onderwijzers, maar ook gewone mannen en vrouwen met hun kleine kinderen werden zomaar naar het platteland verbannen om zich daar zonder helder doel, anders dan rijst te verbouwen en wegen aan te leggen, letterlijk dood te werken. Veel anderen werden door het Rode Khmer regime opgesloten, gemarteld en massaal vermoord.

 

Michael Klinkhamer, Blinde fotograaf, Nhem En, Rode Khmer
S21, eindstation voor duizenden Cambodjanen
©Tekst en fotografie: Michael Klinkhamer. Alle foto’s van slachtoffers zijn door Michael Klinkhamer gemaakte kopieën van de permanente collectie van het Tuol Sleng museum in Phnom Penh
Meer Michael Klinkhamer over erfenis Rode Khmer: de mijnenveegsters

Gerelateerde berichten

Michael Klinkhamer
Over Michael Klinkhamer 5 Artikelen
Michael Klinkhamer woont en werkt al jaren in Phnom Penh (Cambodja). Hij is fotojournalist en geeft fotografie workshops met fototrips naar bijzondere plaatsen in Cambodja, vooral buiten de gebaande toeristenpaden. Meer van en over Michaal is te lezen op zijn website http://cambodiaphototours.asia/

Geef als eerste een reactie

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*