Beste buren (5). Tempelconflict Thailand vs. Cambodja

Alex Ouddiep, Tempelconflict
De Preah Vihear tempel

In Beste buren 3 heb ik het geschil over het vuurtoreneilandje Pedra Branca in de Straat van Singapore beschreven. Het Internationale Gerechtshof in Den Haag kon dit beslechten met instemming van de rivalen Maleisië en Singapore. Minder soepel verloopt de afhandeling van de zaak van Preah Vihear, een tempel in het grensgebied van Thailand en Cambodja. Ook hier vindt het geschil – conflict zou misschien een betere term zijn – zijn oorsprong in de overgang naar de post-koloniale tijd.

Preah Vihear is een uitgebreid tempelcomplex dat in zijn oudste deel stamt uit de elfde eeuw. Het Khmer-rijk strekte zich toen uit over een aanzienlijk deel van Zuidoost-Azië, waaronder de gebieden die later tot de staten Siam of Cambodja gingen behoren. In zijn oorsprong is het een hindoeïstische tempel, het boeddhisme vestigde zich er pas later.

Op onderstaande foto zien we bovenin, naar het noorden, een licht heuvelachtig landschap dat naar het zuiden toe langzaam stijgt. Een ceremonieel voetpad met treden en trappen verbindt een groot aantal ruïnes van tempelgebouwen in een vrij symmetrisch patroon en voert naar het grote bouwwerk op de heuveltop onder in de foto, een klif waar aan twee zijden steile en onbegane hellingen op aansluiten. We stellen ons voor dat de toegang tot het tempelcomplex in het noorden is gedacht. En voegen toe, dit in verband met het volgende, dat de rand van de klif een waterscheiding vormt: vanaf de tempel vloeit regenwater richting noord.

Alex Ouddiep, Tempelconflict, Ligging Preah Vihear

Aan het eind van de 19e eeuw was Frankrijk de grote machthebber in Indo-China, in het gebied dus dat nu Vietnam, Laos en Cambodja omvat. Ter vergroting van de duidelijkheid omtrent zijn Rijk (en zonder twijfel ter versteviging van zijn eigen positie) legde de kolonisator de grenzen in de regio met westerse landmeetkundige technieken nauwkeurig vast- iets waar Siam mee heeft ingestemd en ook elders zijn voordeel heeft gedaan. Zo is in 1907 het grensgebied van de Preah Vihear tempel in kaart gebracht. Het rationalistische Frankrijk heeft traditioneel een voorkeur voor natuurlijke grenzen getoond en ook hier was dat het uitgangspunt. De grens tussen Siam en het Franse “protectoraat” zou zo mogelijk de lokale waterscheiding volgen. In de nabijheid van de tempel is daar evenwel duidelijk van afgeweken (zie kaart hieronder) en de tempel kwam dus op Frans-Cambodjaans grondgebied te liggen. Siam is daar akkoord mee gegaan, het heeft zich er in elk geval decennialang niet tegen verzet.

Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog werd het Franse moederland door Hitler-Duitsland overmeesterd en het verloor daardoor de macht over zijn koloniën die in handen van een Vichy-gezind bewind kwamen. Van deze machtskentering heeft Thailand/Siam gebruik gemaakt door onder het welwillend oog van de latere bondgenoot Japan tot bezetting van Cambodjaanse grensprovincies over te gaan. Deze werden Thailand bij de afloop van WW II weer afgenomen, een hard gelag voor de nationalistische hardliners die zich in het hoofd hadden gehaald dat gebieden die ooit als Thais beschouwd waren, aan Thailand moesten terugvallen. Het was echter de prijs die verliezer Thailand moest betalen om in de naoorlogse tijd tot het kamp van de Verenigde Staten gerekend te worden.

In 1954 stortte het Franse koloniale rijk in Zuidoost-Azië in. Cambodja werd onafhankelijk maar was zwak – en Thailand trok opnieuw ten strijde. De grens bij de tempel bleef omstreden. Beide partijen legden in de nieuwe naoorlogse verhoudingen hun conflict voor aan het Internationale Gerechtshof in Den Haag. Dit bepaalde in 1962 dat de tempel en zijn “directe omgeving” aan Cambodja toekwamen, zich hierbij voornamelijk baserend op de kaart van 1907 die zo lang onomstreden was gebleven. Beide landen hebben de uitspraak officieel aanvaard. Maar onder, en ook aan de oppervlakte, broeide het irredentisme*, vooral in het nationalistisch-militaire kamp dat zo sterk bepalend is in de Thaise politiek. Thailand zou door de uitspraak van het Hof van een deel van zijn grondgebied beroofd zijn. Dat het maar om enkele vierkante kilometers ging, was van weinig belang, Thailand was in zijn trots gekwetst. Dit zette weer kwaad bloed bij Cambodja, dat zich al eeuwenlang door zijn grote broer geminacht had gevoeld.

Het vuur tussen de landen vlamde weer op toen in 2008 de Preah Vihear tempel geplaatst werd op de Werelderfgoedlijst van de Verenigde Naties. Dit had mogelijk kunnen leiden tot gemeenschappelijk beheer van de tempel en zijn omgeving, daarin begrepen de toegang via de naar Thailand gerichte noordelijke poort. Maar wat had het Hof in 1962 bedoeld met die “onmiddellijke omgeving”, hoever strekte deze zich die uit? De beste buren kwamen er niet uit en togen opnieuw naar Den Haag om hun gelijk te halen, hun trots te strelen en hun achterbannen tevreden te stellen. Intussen rommelde het aan de grens, de legers schoten op elkaar, wisselden dat af met symbolische tekenen van vijandschap en soms collegiale vriendschap. Er waren al 40 doden gevallen toen in 2013 het Hof uitspraak deed.

Alex Ouddiep, Tempelconflict, Kaart met Preah Vihear
Het groene gebied was tot de uitspraak van het Internationaal Gerechtshof omstreden. De lengte van het complex langs de voetweg is bijna 1 kilometer.

Het Hof kwam unaniem tot deze conclusies:

  • Ondanks de aantijging van Thailand dat de door Cambodja gepresenteerde kaarten frauduleus zouden zijn, houdt het Hof vast aan de geldigheid van de Franse cartografie.
  • De directe omgeving van de tempel omvat richting zuid de gehele rotspunt tot aan de afgronden; en richting noord tot de grenslijn uit 1907, het groene gebied.
  • De soevereiniteit komt onverdeeldtoe aan Cambodja.
  • De Thaise troepen moeten zich terugtrekken.

Of deze duidelijke uitspraak van de hoogste rechtsinstantie ook rust en vrede zal brengen in de vreedzame tempel en zijn omgeving? Ik vrees van niet. Het sterkste land is immers verliezer, het zwakste winnaar. En het komt belangrijke groepen, vooral aan Thaise zijde, goed uit dat er een vuurtje smeulen blijft dat weer opgestookt kan worden als de tijd zich daarvoor leent.

 

*Zulke bewegingen worden irredentistisch genoemd, naar de politieke stroming in Italië in de 19e eeuw die zulks nastreefde.

Beste buren is een serie artikelen waarin Alex Ouddiep zich verdiept in het politieke en culturele landschap van Zuidoost-Azië.

5 Comments

    • Het polaire begrip haat-liefde is te algemeen iets om als verklaring te dienen.
      En ‘compliceerde geschiedenis’ te algemeen en neutraal.
      Je moet vooral in rekening brengen wiie de machtigste partij is .
      Liefde en haat zien er dan heel verschillend uit.

      Siam heeft de laatste eeuwen een geschiedenis van eenzijdige agressie tegen de omliggende landen: Burma, Laos, Cambodja. Vergelijkbaar met Duitsland sinds Bismarck.

      In dit specifieke conflict verheldert het begrip haat-liefde weinig.

  1. De Thaise uitleg is m.i. dat het groene gebied verdeeld moet worden tussen beide landen. Zo lees ik de commentaren in Thailand. Het is opgeklopt nationalisme over een stukje tuin.

    • Er is niet één enkele uitleg. Het varieert van: 1 het Hof heeft een duidelijke uitspraak gedaan en het heeft geen zin achterhoedegevechten te voeren over “een stukje tuin” via 2. we willen een nieuwe verdeling van het groene gebied maar hoe, tot 3. de tempel moet gewoon weer Thais worden, met terzijdeschuiving van deverschillende al doorlopen rechtsgangen.
      Wat mij verrast heeft is dat de orientatie van de tempel in het landschap (opening naar het noorden, het Thaise gebied) geen groter rol heeft gespeeld. Misschien rekende het Hof alsnog op samenwerking als goede buren ná zijn uitspraak. In het begin van de vorige eeuw leverde deze samenwerking voor religieuze activiteiten geen problemen op, evenmin als bij de Noordgrens van Thailand met Myanmar nu.
      Duidelijk is dat oude bronnen groot gewicht hebben en dat een Hof vorige uitspraken niet ondergraaft.

Geef een reactie

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd.


*